Ошибка
 
 
Қоғам
Жастар назары Президенттік кадр резервінде Печать
16.09.2019 12:39

Шымкент қаласындағы тұрғындар көп жиналатын «Арбат» демалыс аймағында «Мемлекеттік қызметтер жәрмеңкесі өтті. Шараны ҚР Мемлекеттік қызмет істері агентігінің Шымкент қалалық департаменті ұйымдастырды.


Жәрмеңкеге тұрғындар мен негізінен жастар қатысты. Шара кезінде оларға электронды түрде көрсетілетін барлық мемлекеттік қызметтер туралы жан-жақты ақпараттар беріліп, азаматтардың электронды сауаттылығын арттыру жұмыстары жүргізілді. Жас тұрғындарды әсіресе Президенттік жастар кадр резервіне маман іріктеу тәртібі мен әлеуметтік қамтамасыз ету бағдарламалары туралы қызметтер көп қызықтырды.

«Президентіміз Қ.Тоқаев кешегі күнгі Жолдауында жастарды барынша мемлекеттік қызметке тарту жұмысын тапсырған болатын. Оны біздің мемлекеттік қызмет істері агенттігі жүргізеді. Бүгінгі таңда кадр резервіне құжаттарды қабылдау жұмыстары басталып кетті. Бұл бағдарламаға Қазақстанның әрбір 35 жасқа дейінгі азаматы қатыса алады. Оған қатысу үшін бар болғаны 5 жыл жалпы еңбек өтілі болса және талаптарға сәйкес келсе жеткілікті» дейді мемлекеттік қызмет агенттігінің Шымкенттегі департамент басшысының орынбасары А.Шілманов.

 

Ардақ Хансейітова, Мемлекеттік қызмет басқармасының бас маманы:

«Құжат қабылдау жүріп жатыр»

Биылғы «Жастар жылы» аясында жастарды мемлекеттік қызметке тарту мақсатында 27-тамызда ҚР Президентінің «Президенттік жастар кадр резерві» жөніндегі жарлығы бекітілді. Осы жарлықта еліміздегі білімді, білікті жастарды қолдау мақсатында аталған Кадр резервіне 1-30 қыркүйек аралығында құжат қабылдау жүріп жатыр. Президенттік жастар кадр резервіне 35 жасқа дейінгі ҚР азаматтары қатыса алады. Сондай-ақ, бұл шараға шет елдерде жүрген азаматтарды тарту қаралған. Азаматтарды резервке қабылдау бірнеше кезеңдерден тұрады. Құжаттар электронды түрде Мемлекеттік қызмет агеттігінің сайтында онлайн қабылданады. Ол үшін азаматтың жеке куәлігі, білімі туралы дипломы, еңбек өтілін растайтын құжаттар, алдын қызмет еткен мекеме басшысының ұсынымы, өтінімдер тапсыру керек. Өтінім тапсырған азаматтың интернет желісіне қосылу мүмкіндігі болғаны жөн, өйткені электронды мекен-жайына резервке қабылдау сатыларына байланысты сілтемелер жолданып отырады. Құжат қабылдаудан бастап барлық процестер онлайн жүреді, тек ой қабілеті мен біліктілігін анықтайтын тест тапсыруға және әңгімелесу кезеңіне өткен жағдайда азаматтардың өздері біздің мекен-жайға келуі керек болады. Талап етілетін міндетті 5 жыл еңбек өтілі тек мемлекеттік қызмет саласында емес, жалпы кез-келген сала бола алады. Резервке алынған жастар мемлекеттік қызметке орналасудан бөлек, мемлекеттік басқару академиясында білімін жетілдіруге мүмкіндік алады.

 

Сүндет Сейітов, Жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау басқармасының маманы:

«Жұрттың бәрі СОБЕС-де»

Біздің басқарма көрсететін қызметтер – негізінен жұмыссыздарды жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау, оның ішінде әлеуметтік көмектер саласы. Бұл орайда әртүрлі бағдарламалар бар, Кәсіптік оқыту, «Жұмыспен қамту – 2020», «Жастар практикасы» секілді. Мәселен, жаңадан бітірген түлектерді «Жастар практикасы» бағдарламасымен 6 ай кәсіпорындарда іс-тәжірибеден өту арқылы, сондай-ақ, қоғамдық жұмыстарға тарту арқылы жұмыспен қамтып отырмыз. Сондай-ақ, көпбалалы және жалғызбасты аналарға берілетін атаулы әлеуметтік көмек те қазіргі күнде жұрт көп жүгінетін мемлекеттік қызмет болып тұр.  Жалпы, әлеуметтік көмектері бар, жұмыспен қамтуы бар, өздеріңіз күнде әлеуметтік желіде көріп отырғандарыңыздай, «жұрттың бәрі СОБЕС-де» ғой. Басты мақсатымыз – халықтың әлеуметтік жағдайын түзеу, ол үшін жұмыспен қамту.

 

Фарида Елікбаева, Жұмыспен қамту орталығының маманы:

«Грант мөлшері 505,0 мың теңге»

Біздің орталық, оның ішінде біздің бөлім жұмыс берушілермен тікелей жұмыс жүргізіп, азаматтарға тұрақты жұмысқа жолдама берумен айналысады. Қазір осы жәрмеңкеге 133 мекеменің 2036 бос жұмыс орындарын ұсынуға алып келіп отырмыз. Сондай-ақ, оның сыртында «Жастар практикасы» бағдарламасы үшін 64 мекемеден жұмыс орнын ұсынбақпыз.

«Жастар практикасы» бағдарламасына соңғы 3 жылда диплом алған, 29 жасқа дейінгі азаматтар қатыса алады. Бұл бағдарлама арқылы жұмысқа орналасқысы келетін жастарға жұмыс орынды жеке кәсіпорындар ұсынса, жалақыны мемлекет төлейді. Жалақы сомасы табыс салығы мен зейнетақы жарнасын алып тастағанда қолына 52,5 мың теңге. Ол үшін жас маманға өзі келіп тіркелгеннен кейін 10 жұмыс күні ішінде жинақта тұрған мамандығына сәйкес келетін орындарды ұсынамыз. Олар өз қалауына ыңғайлы орынды таңдап, 6 айлық іс-тәжірибеден өтеді.

Сонымен қатар, біздің орталықта жеке кәсібін ашатын азаматтарға арналған грант және кәсіби оқу курстары да бар. Оқу курстары 3 айлық мерзім ішінде өтеді, степендия төленеді. Кәсіп ашу үшін грантқа 29 жасқа дейінгі жастар, мүмкіндігі шектеулі азаматтар, аз қамтылған және көп балалы отбасылар қатыса алады, мөлшері 505,0 мың теңге көлемінде. Грант алу үшін құжат тапсырып, «Биснес бастау» арқылы курстан оқып, жобасы бойынша арнайы құрылған комиссияның конкурсынан өту керек. Грант сомасы қайтарымсыз, кәсіпкерліктің кез-келген саласына беріледі.

"Қызмет-Ақпарат"

 
Жүк тасушыдан ПРЕЗИДЕНТКЕ дейінгі жол Печать
06.09.2019 13:29

Қазаққа кәсіп керек

Адамдық қалыпты шыңдап, жақсылыққа ұмтылу мен жігер намысты қамшылаудың арқасында жетістікке жете білген адамдар бар. Бірақ, санаулы. Бүгін біз сондай санаулы жанның бірінің табыс құпиясын таратып айтпақпыз. Оның айтқан әңгімесінің бәрінен тәлім алуға болады. Ол өтініш айтып немесе көмек сұрап барған адамға жол көрсете алады. Оқығаны, өмірден тоқығаны, тәжірибесі бар. Намысты, патриот, халқын жан-тәнімен сүйеді. Кез-келген адамның құм болған жігерін жанып, болашаққа деген үмітін оята алады. Жақсылықтың жаршысы, үлгілі әке, сүйікті жар. Кәсіпкерліктің қыр-сырын меңгерген, қиындықтарды жеңе білген. Аты  жөні Марат Әміржанұлы.

Мараттың табыс формуласы

Кез-келген істе, қолға алмас бұрын алдымен ойымда орындалу өрнегін жасаймын. Алла тағаланың адам баласына махаббат пен еркіндікті шексіз бергендігін қабылдаймын. Осы екі ұғымға үлкен ықылас ниетпен қараған кезде, айналаңыз бірлік, татулық, жеңіс, табыс биігінде болады. Ойға алған әрбір игілікті істе, Алланың өзі қолдау беріп қанаттандырып, мүмкіндіктер беріп отырады.

 

Өмірлік бағдарлама

«Өмір сүру мүмкін емес жағдайдың өзінде, өмір сүріп үйрен». Бұл сөйлем кеңес дәуірінде мектепте оқығандарға жақсы таныс. Николай Островскийдің «Құрыш қалай шынықты» кітабында айтылады. Марат өмірлік бағдарламасын сол мектеп қабырғасында қалыптастыра бастады.

Не нәрсеге болса да іштей бекіну керек, қандай жағдай болмасын, «Тек қана, АЛҒА!» Осы сөздерді іштей жүз бәлкім мың, бәлкім одан да көп қайталаған шығар. Нәтиже санасында жатталып қалды.

Шұғайыпов Марат Әміржанұлы 1979 жылдың 4- сәуірінде Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Котяевка ауылында дұниеге келді. Ресейге шекаралас жатқан, Қиғаш өзенінің бойында орналасқан жерде, қарапайым мұғалімдер отбасында өсті. Әке-шешесі сол Құрманғазы ауданы, Котяевка ауылындағы Н.К Крупская атындағы орта мектепте, қырық жыл ұстаздық етті. Халыққа сыйлы, абыройлы, үлгілі жандар болды.

Бала кезінде тектілік туралы үлкендерден көп еститін. Сол әңгімелерден атасы Шұғайыптың елге белгілі қари және балықшы болғанын біліп өсті. Елге жасаған жақсылығын жыр ғып айтқан үлкендер «текті еді ғой» деп әңгімелерін қайтаратын. Арғы аталары Түсіп, Әкімқұл, Барсалы да атақты сынықшы болған екен.

 

Сатушы бала

Мұғалімнің баласы Марат неге екенін ес білгеннен саудаға бейім болады. Отбасында ақшаға деген мұқтаждық болмаса да, 2-сынып оқып жүргенде кептірілген балық сатты. Таңғы сағат 7-де балығын арқалап паромға келіп тұратын. Осы уақытта жағалаудың арғы бетінен бергі бетіне өтетін камаздар өтеді. МАраттың балығын алатын сол камаздардың жүргізушілері. Кейбірі жас баланың еңбекқорлығына сүйсінеді, кейбірі тілін қызық көріп алады балығын. Әйтеуір арқалап шыққан балығының бәрін түске дейін сатып, ары қарай сабағына барады. Қалмайды, кешікпейді. Сатушы бала үлгілі оқушы да бола білді.

Мектепті тәмәмдаған соң, Атырау қаласына келіп, «Атырау техникалық колледжіне» жоғарғы балмен қабылданып, экономика мамандығын сырттай оқып жүріп, біршама қара жұмысқа жегіліп те көрді. Әр жұмыста мінезінің шыңдалатынын байқады. Табанды бола бастады. Сабырлы болуды үйренді, ең бастысы елмен тіл табысуды меңгерді.

 

Шай королі

Таңды таңға атырып, он адамның істейтін жұмысын екі жігіт бөлісіп алып, вагондардан жүк түсіретін. Осылай еңбекпен тапқан ақшаның қадірлі болатынын түсінді. Жинаған ақшасын саудаға салды, шай сатты. Тірліктің көзін тапқан адамның алдында дөңгеленіп кете баратыны бар емес пе?! Шәйдің 147 түрін сатып, «Шәй Карольі» атанды. Бұл халық берген атау.

Сауданың қыр-сырын меңгерген соң атақты «Проктэр Энд гэмбл» компаниясында Атырау облысы бойынша диллері қызметін атқарды. «Прима» компаниясында «Колгейт», «Палмолив» брэнд өнімдерін сатудан Қазақстанның барлық қалалары арасында, алғашқы орыннан көрінді.

Ерінбейтін. Ықшамаудандарды үйме-үй аралап хабарландыру тарататын Күнделікті тұтыну тауарларын үйіне дейін жеткізіп беретін қызметті жасақтады. Бұл өз кезегінде тауар айналымын екі-үш есеге арттырып жіберді. Кім не сұрайды осының бәрі базаға енгізіліп тауар түрі күннен-күнге артып отырды.

 

845 мың доллар қарыз

Қол қусырып отырған кезім болмапты, дейді өткен өміріне әңгіме айтып отырып сапарлап қайтқан Марат кәсіпкер.

Жаңаөзен қаласында болған оқиғаның бизнесіме тигізген зардабы орасан болды. 845 мың АҚШ доллар қарызға кірдім. Бір басымда он екі кредитім болды. Миллиондаған тауарым күлге айналып бір күнде тақырға отырдым. Жан-жағымның бәрі қарыз. Көрдім, түсіндім бірақ берілмедім. Бұл оңай шаруа емес, ккүнде,сағат, минут сайын өзіңмен күресесің. Бір Марат жеңіліп өмірден баз кешіп жатса, екінші Марат өзін-өзі жеңіп ЖЕҢІМПАЗ атанып жатады. Осылай өз-өзімді тәрбиеледім. Бұл сынақты- сабақ деп қабылдауға өзімді үйреттім. Сол-ақ екен ары қарай өмір сүріп, аяққа тұрудың жолын іздей бастадым. Қиындық, жоқшылық мені мойытқан жоқ, алға ұмтылдым.

 

Табысты боламын деп уәде бердім

Не нәрсеге болса да іштей бекіну керек, қандай жағдай болмасын, «Тек қана, АЛҒА!» Менің санамда бала кезде сіңген осы сөздер жаңғырып тұрды.

Сол бір қиын сәттерде, басымнан өтіп жатқан ауыр жағдайды емес, әкешешемнің мейірімді жүздерін, маған жасаған қамқорлықтары мен махаббаттарын еске алып, көз алдымда елестетіндей күш таптым. Осылай үздіксіз ойлап, жаңаланып отырдым.

Оңаша отырғанда, о дүнелік болған ол кісілерді көз алдыма елестетіп, оларға табысты боламын деп уәде бердім. Ұмтылыс беретін ойлар өзіме тапсырма алған сәттерден туындады.

Бес баламен Ресей жеріне көшіп келіп, Ресейдің бірнеше қаласынан бизнесімді қайта дамыттым. Бөтен елде жүрмін, не болады деген ой келмеді. Жат жерде табыс тауып жүріп түйгенім, адамның өзіндік энергиясы оянса, ол кез-келген жерде табысқа жете алады. Ойға алған істі дер кезінде орындау, әр сәт сайын табысқа жақындата түседі. Қай істе де қарапайымдылық пен кішіпейілділік, алдыңа келіп тұрған адамға махаббатпен қызмет көрсету, өрісіңді кеңейте түседі.

 

Жыл сайын туылған әр перзент, маған күш-қуат беріп, өмірге деген құлшынысым артты

Қиын кездерде Алла тағалаға сиынып жүріп, жыл сайын өмірге келіп жатқан періштелерді Алланың сыйы – деп қабылдап, артқа шегінбедім. Жыл сайын туылған әр перзент, маған күш-қуат беріп, өмірге деген құлшынысым арта түсті.

Қазақстанда құрылған халықаралық компанияның шет елдік нарығын дамыттым. Ресей жерінде жүріп «қазақ азаматтары мынадай» дейтіндей нәтиже көрсеткім келді. Жұмыс нәтижелі болды. Бес жарым жылда Ресейдің Санк-Петербург, Москва, Казань, Стерлитамак, Новосибирск, Кемерово, Кросноярск, Барнаул, Екатеринбург, Псков қалаларында қазақстандық компанияны табысты, қарқынмен дамыттық. Халықаралық деңгейде жиырма төрт семинар өткіздім. Осы уақыт ішінде маған сын болған он екі кредиттерімді толық төлеп біттім. Орал қаласындағы мемлекеттік М. Өтемісұлы атындағы университетін «педогогика және психология» мамандығы бойынша қызыл дипломмен, оған қоса Атырау қаласындағы «Экономика және заң» универститетін «Заңгер» мамандығын тәмәмдадым.

Елге, жерге, сағыныш жүректің түбінде жүрді. Бір күні компания президенті болу ұсынысы жасалып Қазақстанға оралдым. Табысқа жетуіме бірден-бір ықпал еткен отбасым, жан-жарым Эльназ ханыммен, тоғыз баламмен (төртеуі Рессей жерінде туылды) Алматы қаласына көшіп келдім. Оныншы балам елге келгенде дүниеге келді.

Менің елге келгендегі басты мақсатым халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру арқылы, әр қазақстандыққа өзімнің пайдамды тигізіп, халқымыз әлеуметтік жағынан жақсарса және қазақ халқы кредиттің не екенін білмейтіндей байыса екен деген тілек. Ол үшін әрине әр адам еңбектену керек. Бірінші кезекте өз-өзімен жұмыс істеуді қалыптастырса, бірін-бірі сыйлауды әдетке айналдырса, сөйлеу мәдениетін дамытса алынбайтын қамал жоқ. Ең бастысы ұлт болмысын жоғалтпау керек. Ол өзінен-өзі жоғалып кетпейді. Оны әрқайсымыз өзіміз жоғалтамыз. Әйел аналарға деген құрметті арттыру керек, әйел түзелсе - қоғам түзеледі.

Әйелден әйелдің несі артық, біріншіден, ақыл-есі артық,

Сыртқы түрін қарасам, ақ құбаның зоры артық

Қыпша белді қара торы артық

Келімі келген әйелдің, жарқыраған тісі артық.

Ұмсынып бала көтерген, алтын құрсақ іші артық.

Байсалды болса мінезі, тындырымды ісі артық.

Бойында болса қуаты, пайдаға артар күші артық!

Марат мырза әңгімесін осылай қорытындылады. Ал, біз өзімізше түйін жасадық.

ТҮЙІН: Қоғам-отбасынан басталады. Отбасындағы сыйластық,қамқорлық, қоғамдағы ынтымақ пен бірлікке ұласады. Осы арқылы біз ұлтты тәрбиелейміз. Көшпенділер мәдениетін жалғаған Ұлы дала ұрпағы заманына сай, азаматтық жеңімпаз келбет көрсетті. Маратты айтып отырмыз әрине. Алдағы ел болашағы осындай азаматтарымыздың келелі істері мен тәрбиелеген ұрпақтарына тікелей байланысты. Бүгінгі кейіпкеріміздің жүріп өткен өмір жолы, көпшілікке үлгі. Оның өмірлік қағидасы, осы күнге дейін сынбай келуінің құпиясы, кілті жоғарыда айтылған сөздерінде жатыр. Қазіргі таңдағы қоғамда бізге жетпей жатқан өмірге құлшыныс қайдан оянады десем, отбасынан, ата-ананың қамқорлығын көруден, қиын кезде дәтке қуат табу, қажыр қайраттың оянуы, бала кезден әке-шешенің еңбекке баули отырып махаббатқа тойындырып өсірген еңбегінен қалыптасады екен.

Гүлзат Мұхтарқызы

 
Қазығұртқа үндістандық инвесторлар келді Печать
06.09.2019 13:29

Кәсіпкерлердің жұмысына кедергі келтіру мемлекетке жасалған қылмыс. Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев күні кеше халыққа арнаған Жолдауында осылай деді. Және 3 жылға дейін салықтан босату жайында сөз қозғады. Әдетте, кәсіпкерлікті қолдау тақырыбы қозғалғанда ірі қалалар мен облыстардың әр ауданында құрылған арнайы индустриялық аймақтар еске оралады. Түркістан облысында «Қазығұрт» индустриялық аймағы өткен жылы жобаларды іске қосу жағынан ең тиімді аймақ деп саналған еді.


Аталған индустриялық аймақ Қазығұрт ауданындағы Шарапхана ауылдық округіне қарасты Майлыошақ ауылы маңынан өтетін «Батыс Еуропа-Батыс Қытай» автодәлізі бойындағы 40 га аумаққа орналасқан. Құрылысы 2014 жылы басталып, 2015 жылы аяқталған. Барлық инфрақұрылым желілері тартылып, өнеркәсіп орындарын салу үшін кәсіпкерлерге барлық жағдай жасалған. Жұмыс істеп отырған кәсіпорындарды мамандануына қарай екі салаға тамақ өнімдері және құрылыс заттары өндірісіне топтастыруға болады. Қазіргі таңда индустриялық аймақтағы 40 га учаскеден жалпы құны 2,3 млрд теңгелік 7 жоба үшін 13 га жер телімі бөлінген. 173 жаңа жұмыс орны ашылады деп жоспарланған. 7 жобаның бүгінде 4 жобасы іске қосылып отыр. Жыл аяғына дейін 1 жоба жүзеге асады. Ал, 2020 жылы 2 жоба іске қосылатын болады.

«Құжаттандыру бойынша жұмыстар «Индустриялық аймақтар» туралы заңнамалық өзгерістерге байланысты қазірше тоқтап тұр. Ол бойынша облыстық кәсіпкерлік және индустриялық-инновациялық даму басқармасы жанынан құрылған арнайы комиссия құжат қабылдайды. Жаңа заңнама жобасында индустриялық аймақтан жер телімін босату кезінде жеке меншікке немесе жалға беру мәселелері қаралып жатыр» дейді Қазығұрт аудандық кәсіпкерлік бөлімінің бас маманы Н.Онтаев.

Кәсіпорындарға көрсетілетін мемлекеттік қолдау – инфрақұрылыммен толық қамтылған арнайы аймақ және транспортқа қолайлы халықаралық автодәліз бойында орналасқан жер телімі.

Аймақта «Асыл бастау.kz» ЖШС-нің 2017 жылы басталған «Майсыздандырылған құрғақ сүт және сары май өндіру жобасының» құрылысы биыл қазан айында аяқталады. Құны 602,7 млн теңгені құрайтын жоба бойынша жылына 2 мың тонна өнім шығарылып, 20 адамды жұмыспен қамтылады.

Бұл жоба «Бизнестің жол картасы – 2020» бағдарламасы аясында субсидиялау шартымен жұзеге асуда. «Bank RBK» банкінен 6 пайызбен 225,0 млн теңге несие алынған. Қазір барлық өндіріске қажет құрал-жабдықтар орнатылып, монтаждалған, табиғи газ жүйесіне қосу жұмыстары жүргізілуде. Сүт өнімдері аудандағы сүт фермалары мен жеке сектордан қабылданады. Дайын өнім еліміздің тұтынушыларына жеткізіледі. Сондай-ақ көрші Ресейге экспорттау мәселесі де талқыланып жатыр.

Жыл аяғына дейін мұнан өзге тағы бір кәсіпорын жаңғыртылмақ. Ол – тез әзірленетін кеспе өнімдерін өндіріп келген «Lotus foods» жобасы. Бұл жобаның бұған дейінгі иелері ауысып, қазіргі таңда үндістандық инвесторлардың қатысуымен «CG Foods Central Asia» ЖШС-гі жұмыс атқаруда. Шетелдік инвесторлар 6,8 млрд теңге қаржы салу нәтижесінде жылына 1,1 тонна өнім өндіріп, 100 адамды жұмыспен қамту жоспарлап отыр. Дайындалған 10 түрлі «Wai-Wai» маркалы кеспе өнімдері отандық тұтынушылардан басқа Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан елдеріне экспортталатын болады. Бүгінгі таңда тұтынушылар базасы жасақталуда.

Қызмет-Ақпарат

 
Әзіреті Қаратау, әулиенің кені еді... Печать
29.08.2019 13:08

Жиһанкез жолжазбасы

«Тарихы терең Түркістан» өлкетану ақпараттық туры мәреге жетті. Журналистер мен әлеуметтік желі белсенділері облыстағы республикалық және облыстық маңызы бар 40-қа жуық киелі орынды аралап шықты. Үшінші тур Бәйдібек пен Созақ аудандарындағы қасиетті орындарды қамтып, саяхат соңы Қазақ хандығының алғашқы астанасы – Созақ қалажұртында қорытындыланды. Мұның астарында да өзіндік бір мән бар.

Өлкетану саяхатын Түркістан облыстық қоғамдық даму басқармасы мен «OpenKazakhstan» ЖШС ұйымдастырды.

Ақмешіт үңгірінің екі қасиеті

Екі күнге жоспарланған үшінші тур алдын-ала бекітілген жоспарға сәйкес Бәйдібек ауданындағы Ақмешіт үңгірінен басталды. Еліміздегі ғана емес, Орта Азиядағы ең үлкен Карст үңгірі туралы айтар әңгіме де, халық аузында айтылып жүрген аңыз да көп. Сол аңыздардың бірінде жоңғар шапқыншылығы кезіндегі Қойгелді батыр мен оның он мың қолы қалың нөсерден сағалап, осы үңгірді паналапты десе, енді бірінде қалың әскер майданға шығар алдында қатар тұрып намаз оқып, содан «Ақмешіт» аталыпты деседі. Бәйдібек ауданы тұрғыны, өлкетанушы Ә.Мәуленовтың айтуынша, бұл үңгірдің басты екі қасиеті бар. Біріншісі, адамның қан қысымын реттеушілік болса, екіншісі – мұнда күннің инфрақызыл сәулелері түспейтіндіктен бойдағы теріс энергияны сіңіріп алады екен. Сондықтан болар, мұнда келушілер жеңілдеп, тыныстары ашылып, еркін қимылдап қалады деседі. Ақмешіт үңгірін зерттеп, ғылыми ерекшеліктерін хаттамалаған кісі М.Тоханов деген ғалым екен. Үңгірдің табанының ауданы 1,4 гектар, ұзындығы 162 м., ені 54-57м. шамасында болса, биіктігі 36 м. дейін барады. Күн тұсетін алаңқайда үңгір ішін мекендейтін құстардың саңғырығынан жиналған беткі құнарлы қабатында өскен тұт ағашынан кішігірім тоғай қалыптасқан.

Ақмешіт үңгірінен кейінгі жолымыз Бәйдібек би және Қос ана кесенелеріне бұрылды. Бұл кесенелер қазақ халқының Ұлы жүзіне қарайтын ірі-ірі үлкен рулардың ата-аналары саналатын Бәйдібек ата, Зеріп ана және Сыланды аналарға арнап салынған. Халықтың өз тегі, атасы мен анасына құрметін осы нысандардан көруге болады.

Аудан орталығы Шаян ауылына аялдап, Аппақ ишан мешіт-медіресесіне соқтық. Бұл нысан ХІХ ғасырда қазақ даласының ең ірі білім орлаларының бірі болған. Бұл нысан және одан кейінгі Ысқақ баб кесенелері туралы газетімізді алдыңғы сандарында кеңірек тоқталғанбыз, сондықтан бірден келесі орындарға тоқталайық. Аппақ ишан мешіт-медіресесі, Ысқақ баб кешенінен кейін тобымыз Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесіне барды.

Етегін шеңгел сыдырып, Әулие қоймай қыдырып...

Қаратаудың теріскейіндегі Жылыбұлақ бастауында орын тепкен Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі кейінгі кездері салынған, сәулет ерекшелігі ғана емес, батырлық жырларда аты аталып қалатын қасиеттілігін де танымал. Жылыбұлақ маңында пайда болған кішігірім көлде ірілі-ұсақты балық шоығыр мекен етеді. Шырақшы Асылхан ағаның айтуынша, соңғы кездері алтын түстес балық пайда болыпты. Бұл мекенге арысы сонау Мәскеу, берісі Қазақстанның түкпір-түкіпірінен арнайы ат арылтып келетін зияратшылар көп. Көбіне жақындығынан болар, Жамбыл облысының тұрғындарын көптеп кездестіруге болады. ХІХ ғасырда салынған бастапқы көне кесене сақталмаған, қазіргі кейпі бергі жылдардың еншісінде. Ауызша аңыз деректерінде Баба Түкті Шашты Әзіз Ысқақ бабтың замандасы, жергілікті түркі нәсілді халықтан шыққан ең алғашқы мұсылман болыпты деседі. Соған қарағанда ҮІІІ-ІХ ғасырлар шамасында өмір сүрсе керек. Қазақтың «Алпамыс батыр» батырлық жырында Байбөрі бай мен Аналық бәйбіше «етегін шеңгел сыдырып, әулие қоймай қыдырып», соңында осы келіп түнегеннен кейін Шашты Әзіз түсінде аян береді де, Алпамыс пен Қарлығаш дүниеге келеді. Ал, Алпамыс батыр туралы алғашқы деректер түбі Х ғасырға жататын «Қорқыт ата» кітабында «Бамсы Берек» түрінде айтылатынын ескерсек, Шашты Әзіз баба біз топшылаған ҮІІІ-ІХ ғасырларда өмір сүруі мүмкін. Алпамыстан өзге де «Қобыланды батыр», «Шора батыр» жырларында Әзіз баба туралы айтылып қалады. Ал, «Едіге батыр» жырында Алтын Ордада билік құрған Едігенің түп-төркіні осы әулиеден таратылады. Осылайша, президент Қ.Тоқаевтың Алтын Орданың құрылғанына 750 жыл толуын атап өту туралы сөзін құптарлық бір дерек Созақ жерінде қылаң береді.

Қарабура кесенесі. ХХ ғасырдың соңындағы сурет



Қарабура кесенесі. Бүгінгі күнгі келбеті

Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі маңындағы Жылыбұлақтың шипалы суына шомылып алғасын ашық алаңқайға қос тігіп, осында түнедік. Таңертең естелікке фотосуретке түсіп, Шолаққорғандағы Мариям бибі кесенесі арқылы Созақ ауылына бет алдық. Созақ қалажұрты ҮІ-ХІХ ғасырлар аралығында өмір сүрген ортағасырлық қала орны. Мұнда өз заманында ірі сауда жолдары тоғысқан орталық болған. Ең соңғы қалдығы 1920 жылғы «Созақ көтерілісі» кезінде қираған. Қазір ақ топырағы бұрқылдаған төбеге айналған. ХҮ ғасырда Қазақ хандығы өз алдына отау тіккенде шәйбәнидтерден тартып алып, Керей хан астана еткен. Сонысымен де бұл қала қазақ тарихында алар орны бар. Қалажұрттың шығыс тұсынан бастау алатын бұлақ солтүстігін де қапсыра айналып, қорған сыртындағы сулы ор қызметін атқаратын стратегиялық маңызға ие. Бұлақ жағасында жағалай қараталдар өседі. Қалажұрт үстінде Құлақ ата және Мәмет халфе кесенелерінен өзге ешқандай құрылыс атаулы сақталмаған. Тек оңтүстік бетіндегі қақпа орнында біресе Жәнібек ханға, біресе Әбілқайыр ханға телінетін «Хан моласы» деген белгі тұр. Ал солтүстік-батыс тұсындағы қараталдардың арғы жағында Әжі ата кесенесі, одан әріректе Қазаншы ата кесенелері тұр. Созақтағы кесенелердің өзіндік қайталанбас архитектуралық ерекшеліктері бер. Төрт құлақты құрылыс үстіне тіп-тік сүйірленіп бітетін созылыңқы күмбезді кесенені басқа еш жерден кезіктіре алмайтыныңызға сенімдімін. Қарабура кесенесі де өткен ғасырдың 90-шы жылдарына дейін осындай сәулет стилінде болған екен. Тек тәелсіздік алғаннан кейінгі жылдары халық өзінің ата-тегіне бет бұрып, құрметтеуінің арқасында жаңа кесене бой көтерген. Құлақ атаның қандай кісі болғаны туралы дерек жоқ. Ал Мәмет халфе дін тарату ісінде жеке медіресе ұстап, халықтың діни сауатын ашқан кісі болған екен. Әжі ата деген кісі қажылыққа барып-келуінің арқасында «әжі» аталған деп саналса, Қазаншы ата өз заманында қазан құюмен айналысқандықтан қолөнер шеберлерінің пірі саналады. Қарабура әулие туралы аңыз деректері көп. Аңыз белгілеріне, әрі «Бурахан» лақабына қарағанда қараханидтер дәуірінде өмір сүрген секілді. Бұл деректі Қ.Яссауидің шәкірті болғаны туралы, әрі оның жаназасын шығарыпты десетін дерек те растай түсетіндей.

Сырын жоғалтпаған мешіт

Созақ ауылының батыс тұсында орын тепкен Ноғай ишан мешіті өзіндік өрнектерімен ерекшеленеді. Құрылыс стиіліне қарап, Еділ бойынан келген татар стиліне жатқызылады. Мешіттің солтүстік жағындағы ағаш құрылымды айван-баспаналары да татарлық өрнектермен бедерленген. Екі бұрышындағы мұнара ортасындағы портал үсті және үлкен күмбезі қаңылтырмен жабылып, қабырғасы толықтай күйдірілген кірпіштен қаланған. Ескерткіш ХІХ ғасырдың соғы мен ХХ ғасырдың басына жатқызылады. Құрылыстың салынуына ұйытқы болған тұлға осы өлкеге Ноғай ишан деген атпен танымал болған дін иесі – Шаһиахмет (шайқы Ахмет) деген кісі. Ескерткіш негізінен күйдірілген кірпіштен тұрғызылса да оның көптеген құрылымдарына ағаш пен темір пайдаланылған. Құрылыстың жалпы ауданы 32×15 м. Жоспарда төрт бұрышты болып келетін ғимарат бір-бірімен байланысқан бір қатар бөлмелерден және шығыс жағынан Құрбан айт кезінде дүйім жұрттың намазға жығылатын, құбыланы бағыттайтын михрабы бар үлкен айван-галереядан тұрады. Бүйірінде шағын мұнаралары бар кіре-беріс порталы өте қызықты. Оның қуыс-дәлізінің үстінде ағаштан түйін түйгендей етіп аса шеберлікпен жасалған тор терезелі лоджиясы бар. Ғимараттың ортасында үлкен намаз оқу залы орналасқан. Ол шығысындағы айван-галереямен есік ойығы арқылы байланысады. Галерея төбесінің өрнектелген қарыларын ағаш бағаналар тіреп тұр. Намаз бөлмелерінің үстіңгі бөлігі бай өрнектермен нақышталған. Ғимараттың орталық бөлігін пияз іспетті күмбезшемен аяқталатын шатырлы төбе бас залдың төрт қырлы пішіні асқақтатып тұр. Кеңес заманы орнаған тұста, 1930 жылдан бұл ғимарат ауыл клубы қызметін атқарған. Тәуелсіздік алған жылдары ауыл тұрғындарына қайтарылып, мешітке айналған. Клуб болған сәтінде ескі михрабы кірпішпен бекітіліп, қалана салғандықтан, кейін михрабы ашылғанда өрнектердегі ХІХ ғасыр бояуы бұзылмай сақталғаны белгілі болады.


Ноғай ишан мешіті. ХІХ ғ. соңы-ХХ ғ. басы

Ноғай ишан мешіті сәулет ескерткішінен шыққан тобымыз Созақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 шақырым қашықта орналасқан Хақназар хан кесенесіне соқты. Бұл жерге баратын 3 шақырым жолдың хәлі өте мүшкіл. Жол сілтеуіш атымен жоқ. Адасыңқырап жүріп, қамыс пен ақшеңгел арасынан  әрең жол таптық. Кесененің батыс тұсы жүгері егістігі болса, шысы мен солтүстігін қамысты батпақ пен ақ шеңгелді шағыл қоршап жатыр. Ал оңтүстік-батысында көне қорымның ізі байқалады. Көңіл бөлінсе, мықты туристік орынға айналары сөзсіз. Өйткені, Хақназар хан алғаш рет қазақ жерінің басын босқан ірі мемлекеттік қайраткер, халық тұлғасы емес пе?

Созақтан шыққан саяхатшылар жолай Домалақ ана кесенесіне соғып, Шымкентке жетті. Ақпараттық тур кезінде бірнеше жерде келеңсіздіктерге куә болдық. Оның үлкені осы Домалақ ана кесенесіндегі шырақшы әпкейдің өзі жасап алған «заңдары» болса, әдепке жатпайтын жеке қасиеттері жалпы ұзындығы 670 км жолдан шаршап келе жатқан тур қатысушыларының ашуына тиді. Ал басқаларына жекелеп тоқталсақ...

 

Түркістан облыстық мәдениет және тілдерді дамыту басқармасының назарына!

Жердің асты да жекеменшікте ме?

Бәйдібек ауданындағы қасиетті орындардың бірқатары жеке меншікте екен. Мәселен, Ақмешіт үңгірі А.Рүстембеков деген кісінің жеке шаруа қожалығына жайылымдық жер ретінде берілсе, Домалақ ана кесенесі аумағы да жекенің қолында. Бұл туралы өлкетанушы Ә.Мәуленов ашына айтып, мемлекет қарамағына алынса деген тілек айтты. Жеке меншікте болғандықтан ақпарат көздерін бірізділендіру, туристерге ыңғайлы қызмет көрсету, құрылыстар салу секілді жұмыстарды аудан әкімдігі атқара алмай отыр екен. Басқасын былай қойғанда, табиғи үңгір туралы алып-қашпа ертегі сықылды әңгіме құрастырып, келушілерді еліктіре жалған ақпарат таратып жатқанын баса айтты. «Жер үстін жайылым ретінде пайдалану бір басқа, жердің астыңғы қабатын пайдалану екінші басқа нәрсе емес пе? Бұл нысанға келетін жол, жарық, әжетхана, сілтеуіш белгі секілді инфрақұрылымды мемлекет қаржысы есебінен жасалады да, жеке меншік иесі ретінде туристік табыстарынан бір тиын да салық ретінде бюджетке төлемейді» дейді Әбдіразақ аға. Бәйдібек ауданындағы қасиетті орындар басына орналасып алған шырақшылардың бейкәсіби әрекеттеріне өкпелеп жүргенде, Созақ ауданындағы киелі жерлердің денінде тіпті ондай шырақшыны да кезіктіре алмадық. Бейкәсіби гид қызметін ұсынса да күтімін жасап отыратын шырақшы таппай қиналдық. Газетіміздің өткен сандарында мәселе көтеріп, әр ауданнан бір-бір қорық-музей ашу керек деп жүргеніміз де осы еді ғой. Облыстық мәдениет және тілдерді дамыту басқармасы сол көтерілген мәселені жылы жауып қоя салып еді. Енді оған жергілікті әкімдіктердің Хақназар хан кесенесіне баратын жолды реттемегені мен жол сілтеуіш белгілерін орнатпағаны қосылды. Ал Ысқақ баб кешені аумағындағы ХІХ ғасырда салынған медіресе ғимаратын музейге айналдырса, тек Ысқақ баб кесенесі мен медіресе ғана емес, іргедегі ортағасырлық жқмбақ қала Баладж қалажұртынан табылған жәдігерлерден-ақ экспонат жасақтауға болар еді. Осы сауалдарды тиісті мемлекеттік құрылымдарға тағы да жолдасақ, мәселе шешуге белсене кірісер ме екен? Әй, қайдам! Тағы бір жалтарма жауаппен құтылуға асығар. Көрейік...

Әйтсе де, «Тарихы терең Түркістан» өлкетану ақпараттық туры пайдалы болды. Интернетшіл халайық әрбір постқа елеңдеп, қайда орналасқаны, қалай жететіні туралы және өзге де қызықты мәліметтер сұрап жатты. Кішірек жазылған пост пен суреттерді қызыға лайктап, пікірлерінен ақпаратқа қанбай қалғанын байқауға болады. Турдың мақсаты да сол – жарияланымдар арқылы халайық назарын аудару, сол арқылы ішкі туристер ағынын арттыру емес пе? Олай болса, ақпараттық тур діттеген мақсатына жетті деген сөз. Ендігіде Сіз де осы маршрутпен Түркістан облысының қасиетті жерлеріне саяхаттағайсыз, оқырман!

Сейдалы ДҮЙСЕБАЙҰЛЫ

Фото А.Әссанди, М.Жаримбетовтікі

 
Бет 4 , барлығы 90
 
Барлық құқықтар қорғалған.
"Қызмет" интернет басылымы.