Ошибка
 
 
Қоғам
КЕЛЕС ДАЛАСЫНДАҒЫ ТЕМІР ҚАҚПА ҚАЙ ЖЕРДЕ? Печать
17.05.2019 10:53

Еліміздің оңтүстігіне қатысты ортағасырлық әр түрлі деректерде «Темір қақпа» деп аталатын құпия мекен атауы кезігіп қалады. Бұл жердің «Темір қақпа» деп аталу себебі неде? Ол жер қайда орын тепкен? Қазір орны бар ма, бар болса қайдан табамыз? Осыншама сан сұраққа еліміздің бірнеше ғалымы жауап іздеп көргенімен, нақты жауабын таба алмаған.


Көрнекі сурет. Ерте орта ғасырлық қала қақпасы

Алдымен, жазба деректерге бір көз жүгіртіп өтсек. Х ғасырда өмір сүріп, арабша жазған парсы географы Ибн Хаукалдың «Китаб ал-масаллик уа-л-мамалик» («Жолдар мен мемлекеттер кітабы») атты еңбегінде Тәшкен оазисі туралы дерек айтылады. Дерек былай дейді: «Шаш пен Илак аймағына қатысты айтар болсақ, аймақтың ені екі күндік, ал ұзындығы үш күндік жол болады. Қорасан мен Мәуеренахрда алқалы мешіттердің көптігі және күш-қуаты мығым, қайсар тұрғындар тұрғызған егісті қыстақтардың ауқымдығы мен молдығы жағынан оған жетер ел жоқ. Аймақтың шекарасы бір жағында Хорезм (Арал) теңізіне құятын Шаш (Сырдария) өзеніне, екінші жағында Шаш пен Исфиджаб аралығындағы Калас деп аталатын жайылымдық даладағы Темір қақпаға дейінгі аумақты қамтиды» (сілтеме: www.vostlit.info/texts.rus9/Haukal/otruv2/). Бұл деректегі Шаштың қазіргі Тәшкен екені белгілі. Ал Илак – қазығұрттық өлкетанушы К.Аппазовтың айтуынша, Тәшкеннің оңтүстігі, Тойтөбе жағындағы ірі елді мекен. Енді қараңыз, жоғарыда айтылған деректен бізді қызықтырып отырған Темір қақпа дерегіне тоқталайық. Мәтіннен бізге керегі «Шаш аймағының шекарасы екінші жағында Шаш пен Исфиджаб аралығындағы Калас деп аталатын жайылым жерлердегі Темір қақпаға дейінгі аумақты қамтиды» деген тұсы. Мұндағы «Калас» деген жайылым жер қазіргі Келес өзені мен өзен суы басталатын табиғи ландшафт, жайлау. Қазығұрттық Кәрім аға «Темір қақпа қайда, оның қай жерінде?» деп осы аймақтан іздейді.

«Тарихта Темір қақпалар көп екен. Біз мына мәліметте айтылған ҮІІІ-Х ғасырдағы осы төңіректегі Темір қақпаларға тоқталайық. Сол ғасырларда Ұлы Жібек Жолы бойындағы керуендер сусыз шөлмен емес, көліктің, адамның көшіп-қонып жүруіне ыңғайлы тау баурайын жағалап, оңтүстікке жүріп отырып, Шыршықтан батысқа бұрылып, Шашқа жеткен. ҮІІ-ҮІІІ ғасырда соғдылар мен түркілер арасын бөліп тұратын қабырға (қорғаныс дуал) болып, сол қабырғаның Шашқа жақын тұсында Темір қақпа болғанын ғалымдар көптен бері айтуда. Бұл туралы араб, қытай саяхатшыларының деректерінде, Күлтегін мен Тоныкөктің тасқа қашалған жазбаларында, тіпті, «Қорқыт ата кітабында» да жазылған. Жазушы Қ.Тұрсынқұлов кезінде Қорқыттың айтқан қақпасы да, Тоныкөк пен Күлтегіннің айтқан Темір қақпасы да, қытай жиханкездерінің көрген Темір қақпасы да – Қақпақ деп, деректерді таразылауды оқырманға қалдырған. Тарихи деректердің көптігі және бір-біріне сәйкес келе бермеуі, «иә» деп айтуға қолбайлау болып тұрғандай» деп, іздегенін таппағанына кейістік танытады. Дегенмен, Келес өзені аңғарында 1992 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізуші қазақ ғалымдары қатарында болған тарих ғылымының кандидаты, археолог Д.Талеевтің «Келес даласындағы Темір қақпа» деген ғылыми мақаласына сілтеме беріп, автордың Қаржантаудан Сырдарияға дейін салынған түркілер мен соғдылар арасындағы шекаралық қорғаныс дуалдар жөніндегі ойларына қанағаттанумен тоқтайды. К.Аппазовтың айтуынша, Д.Талеев мынандай түйінге келген: «Араб-парсы деректерінде Ұлы Жібек Жолының Исфиджабтан Шашқа қарай жүретін бағыты Шымкент – Ташкенттрассасы салынғанға дейін негізгі байланыс жолы болған. Халықтың жадында Сайрамнан басталып Қазығұрт тауы арқылы Алтынтөбеге келіп, әрі қарай Тұрбат асуы арқылы Қақпаққа жетіп, онан әрі Шыршыққа баратын бұл жолдың аты – «Тұрбат жолы» ретінде сақталған. Келес даласындағы орта ғасыр қалалары (Тесіктөбе, Төрткүлтөбе, Алтынтөбе, Қақпақ және т.б.) мен ірі елді мекендердің қирандылары осы жолды көрсетіп тұр. Бұл қалашықтардың ең оңтүстіктегісіне жақын орналасқан ауылға Қақпақ аты берілген. Бұл жерде 1992 жылы жүргізілген зерттеулер қалашықтың цитаделі мен шахристанының қалдығы 4 гектар аумақты алып жатқанын көрсетті. Қалашықты зерттеу барысында көтерілген материалдардан бұл қалашықтың ҮІІ-ХІІІ ғасырларда болғанын көреміз. Ерте замандардан бастау алатын Қақпақ топонимикасы да, Қақпақ сөзінің түбірі мен мағынасы да Қақпаға сәйкес келуі – біз іздеген Темір қақпаның осы маңда екенінен хабар береді. Жабғу қалашығының орны да осы жерлерде болуы керек. Біздің ойымызша, келешекте жүргізілетін зерттеулер осы мәселелерді анықтау мүмкіндігін беруі тиіс.» (Д. Талеев, «Железная ворота в Келесской долине»).

Д.Талеевтің бұл ойын жазушы Қ.Тұрсынқұлов та «Қазығұрт: аңыз бен ақиқат» кітабында қайталайды. Ол Батыс Түрік қағанатының негізін салушы Дизабұл (Истеми) қағанға қатысты аталып қалатын «Темір қақпа» дейтін жер атауын Келес өңіріндегі Қақпақ дейтін жер атауымен салыстырады. Алайда, ол кісі «Қақпақ» дейтін жер атауын тапқанымен, оның «Темірі» болмағасын нақты осы жер дей алмаған. Тарихшы Д.Талеев те Келес даласынан іздеп, шамалап қана тұжырымдап отыр.

«Күдіктен шындық туады» ұстанымымен Темір қақпаны Қақпақтан емес, басқа нұсқадан іздеп көрелік. Егер, Қақпақ ортағасырлық Темір қақпа болмаса, онда қайда болуы мүмкін? Қалай дегенде де «Темір қақпа» деп аталатын жер болғаны туралы жазба дерек бар. Ол нақты. Осы Келес өзенінің аңғарына жақын болып тұр.

Тоныкөк ескерткішіндегі деректе «Біз олардың соңынан қуып соғыса жүріп, Йенчу (Сырдария) өзенін кеше, Тинси ұлы жайлаған Мұңлықтың екі тауынан өтіп, Темір қақпаға дейін жеттік, сол жерде жаныштадық» («Biz jeme : süledimiz : anï ertimiz : Jenčü ügüzig : keče : Tinsi oγulï : yataγïma : Biŋlig eki taγïγ : ertü... Temir Qapïγqa : tegi : ertimiz : anta yanturtïmïz) дейді (сілтеме: http://bitig.org/?lang=r&mod=1&tid=1&oid=17&m=1). Мұндағы «Мұңлықтың екі тауы» деген тау екі өркешті Қазығұрт тауы ма, әлде, «Мұңлық-Зарлық» дастанындағы Шөгірлі немесе Дастарбасы шоқылары ма екен? Қайсысы болса да арғы жағынан Сыр жақын тұр. Егер солай болса, бұл дерек Ибн Хаукалдың айтқан дерегіне сәйкес келе ме? Сәйкеседі десек, Қазығұрт тауы, Келес өзені мен Сырдария, Дастарбасы мен Шөгірлі шоқыларын ойша қосқанда пайда болатын осы шеңбер ішінде бірнеше «Дарбаза» деп аталатын жер атауларын кездестіреміз. Дарбаза – қақпа, халықтың ауызекі пайдалануында бір-бірін алмастыратын сөздер. «Темір қақпаның» атауындағы «қақпасына» ұқсас жоғарыда аталған Қақпаққа бәсекелес болатын тағы бірнеше Дарбаза қосылды. Бірақ, оларда да «Темір» дейтін айқындауышы жоқ...

Дербісек. ХIХ ғасырда переселендер салған шіркеу

Дербісек «Дебр есік» пе, әлде, «Дровосек» пе?

Дербісек. Осылай аталатын Сарыағаш ауданында үлкен ауыл бар. Өзі Келес өзені бойында. Осы ауылдың атауы не мағына беретінін сұрайтындар көп. Әркім әрқилы жауап береді. Негізінен, ауыл атауының қалыптасуына қатысты 3 нұсқа аталады. Бірінші нұсқа былай дейді: ХІХ ғасырда осы ауылдың бір шетінде (ол кезде Кауфманское, одан кейін Киров аталған) тұратын орыстар ауылдың екінші шетіндегі (ескі аты Константиновка, одан кейін Тоболино аталған) немістердің ауылын кекесінмен, «Дровосек» («Отыншы») деп атапты. Оның себебі, өзенге жақын орналасқан немістердің ауылы өзен бойындағы тоғайдан ағаш кесіп, үлкен жолдың бойына апарып сатады екен. Содан жергілікті қазақтар бұл ауылды орыстың сөзін өздерінің ыңғайына қарай икемдеп, «Дербісек» деп атап кеткен дейді. Алайда, бұл нұсқа тек аңыз ғана болса керек. Өйткені, қазақтың орыс сөзін бұрып, өз мекенін солай атапты дегенге кім сенеді? Сырдария облысының вице-губернаторы болған тарихшы И.И.Гейердің Тәшкенде облыстық статистикалық комитеттің хатшысы болып тұрған кезінде жазып, 1893 жылы жарық көрген «По русским селениям Сыр-Дарьинской области» (Письма с дороги) дейтін еңбегінде орыс переселендері келгенге дейін де «Дербісек сайы» делінген жер атының дерегі бар. Еңбекте «Қышкөпірден, яғни, Черняев селосы тұрған төңіректен шыққан жол қыратты жерлер мен бірнеше сайды кесіп өтеді. Жолай, біресе мақта мен бидай егілген егістіктерді біресе ағын су жетпеуі салдарына қуарған дала көрінеді. «Дербісек» деп аталатын жолдағы ең соңғы сай Ақжар станциясынан үш-төрт верст қашықта орналасқан. Бұл сай кең ернеумен барып Келес өзеніне ұласады. Дербісек сайына Тәшкен қаласы жағынан шектесетін үлкен биік қатпарлы қыраттан бері қарай пошта жолын бойлай Ханым арық ағып шығады» дейді. Демек, Дербісек деген атау «Дровосектен» де алдын болған. Ауыл атауының қалыптасуына қатысты екінші нұсқада «дервиш», яғни, «дәруіш» деген түбір сөзден пайда болған деседі. Мұндай тұжырымға не себепті тоқталғаны түсініксіз. Мақұл, есте жоқ ескі заманда сопы-дәруіштердің пәлсәпәсі дүрілдеп тұрған дәуір болды, сол дәруіштерден әр рулы ел өздерінің пір-ишандарын сайлады делік. Бірақ дәл осы Дербісектің айналасында сопы-дәруіштердің діни рәсім өткізіп, зікір салған не 40 күн шілханаға қамалып отырыпты дейтін ескілік бір ғимарат немесе қоғамнан оқшауланатын үңгір жоқ. Бұл нұсқа көңілге қонымсыз секілді көрінеді. Үшінші нұсқа – сөз басынан қаузап келе жатқан құпияға толы «Темір қақпа» деген атау. Қазіргі Дербісек ауылына кіре берісте жол бойындағы ауыл аты жазылған тақтайшаны көрген сайын сол «Темір қақпа» дегенің осы Дербісектің айналасында емес пе екен?» деген ой мазалай береді. Оғыздық дыбыс өзгерістеріне ұшыраған «Дебр есік» сөздері қазіргі «Дербісек» атауына келіп те тұр емес пе?.. Ибн Хаукалдың айтатын Келес жағалауы да осында, Тоныкөктің Йенчу дейтін Сырдария өзені (мүмкін өзі саласы саналатын Келесті де Сырдан ажыратпай «Йенчу» деп жазған болса ше?) де алыс емес. Оның үстіне, И.И.Гейер айтатын 3-4 верст қашықтағы Ақжар ауылы мен Дербісек ауылы арасындағы Келес өзені жағалауында ҮІ-ҮІІІ ғасырларда өмір сүрген ерте ортағасырларға жататын қала орны жатыр («Свод памятников истории и культуры Казахстана», І том, 225-бет). Бұл қаланы Келестің сол жағалауында (өзеннің Тәшкен жақ беті) орналасуынан өз заманында шекаралық бекет болғанын аңғарамыз. Ірі сауда жолы мұнда соқпауы мүмкін емес. Қытайдан Иранға керуен тартқан кіреші саудагерлер Келес жағасына аялдап, осы қала маңында егін еккен отырықшы жұрт пен осы маңдағы бір шеті тау, бір шеті шөлге ұласатын алқаптың көшпелілерімен тұрақты сауда жасасу ықтималдығы сенім ұялатады. Расында да, бұл маң Ибн Хаукал суреттеген отырықшылар мен көшпелілердің ұштасатын шекарасына ұқсайды. Мүмкін, сол қаланы ескіде «Темір қақпа» деп атаған шығар? Араға нешеме ғасыр уақыт салып біріккен «Дебресік» сөзі аздап құбылып, ықпалдық дыбыс алмасуға ұшырап, «Дербісек» күйінде бүгінге жетуі де мүмкін. Археологтардың айуынша, бұл қала Түргеш не Қарлық қағанаты дәуірі тұсында өмір сүруін тоқтатқан. Қызығы да осында, Темір қақпа туралы жазба деректер де сол дәуірден кейін кездеспейді. Бір ғана жер-су атауы төркінінде қаншама терең тарих жатуы таңғаларлық нәрсе емес. Мамандар назары түсіп зерттелсе, біршама құпиялар сырын ашып қалар деген үміт қылаулайды.

Айтпақшы, осы Дербісекте ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басына жататын тамаша сәулет ескерткіші бар. Жоғарыда аталған переселендер салған шіркеу. Сәулеттік құрылымы ерекше. Бірақ ескерткіштің бүгінгі хәлі өте мүшкіл. Қирап, құлағалы тұр. Егер, қайта қалпына келтіріп, құрылымдаса, жап-жақсы өлкетану музейі етуге таптырмайтын нысан. Тек соны қолға алатын кісі табылса...

Сейдалы ДҮЙСЕБАЙҰЛЫ

 
«Светлейщий» деп таңданған немесе сыры кетпеген сәулет ескерткіші Печать
08.05.2019 12:54

Түркістан облысында ең танымал әрі жақсы сақталған сәулет жауһарларының бірі – «Аппақ ишан мешіт-медіресесі» сәулет кешені. Бұл ескерткіш құрылысына қарай ХІХ ғасырдың күмбезді-порталды ортаазиялық сәулет стиліне жатады. Мұндай күмбезді құрылыс нысандарының ерекшелігі күмбездердің тек көркемдік мақсатта ғана емес, дыбыстық аккустикасы қоса ескерілуінде болса керек.


Сәулет кешені бір сызық бойында орналасқан 3 бөліктен: Дәрісхана, Мешіт және Медіресе нысандарынан тұрады. Мешіт сыртындағы құрылысы жеке жоспарланған мұнара бүгінгі күнге жетпеген, тек орны ғана сақталған. Жалпы кешен ғимараттарында барлығы 35 күмбез болса, оның 31 күмбезі (біреуі мешіттің негізгі үлкен күмбезі және 30 кіші күмбездер) мешіт нысанында. Кешен толығымен күйген кірпіштен қаланған.

Сәулет кешені алдынан бізді Бәйдібек аудандық сәулет көркем музейінің қызметкері Мухаббат апай қарсы алып, ескерткіштің тарихы мен ерекшеліктері туралы таныстырылымын дәрісхана нысанынан бастады. Дәрісхана кешеннің солтүстік жағында ағаштар арасында жеке орналасқан. Оңтүстік жағынан мешіттің айванына жақын. Нысан үстіндегі күмбез цилиндрлі барабан тәрізді жабынмен қабысып, әдемі көрінеді. Дәрісханаға кіру есігі шығыс жағынан. Онша үлкен емес құрылыс нысаны медіресе мұғалімдеріне арналып салынған. Сонымен қатар, мұнда бір бөлмеде медіресеге қажетті кітап қоры сақталса, күмбезді бөлмесінде тәліптер дәріс алып, құран оқып, дін қызметкерлері діни тақырыптарда талқылаулар мен түрлі діни рәсімдер өткізген.

Кешеннің Мешіт нысанында жұма және айт намаздары тұрақты өткізіліп тұрған. Айт намаздары кездерінде Қаратаудың күнгейі және теріскей бетінен арнайы ат шалдырып, мешіттен орын алу үшін бір жеті алдын келіп түнейтіндер көп болған. Алдыңғы сапта тұрған имамның дауысы дөңгелек пішінді кіші күмбездермен жаңғырып, мешіт сыртындағы айванның соңғы қатарындағы кісілерге толық естілген. Мешіттің 31 кіші күмбезі дыбыстың жеткізуін қамтамасыз етіп, осы заманғы микрофонның қызметін атқарған. Екі жақтаудағы кірпіштен қаланған ұстын ортасында мешіт жылуын қамтамасыз ететін пеш пен түтіндіктер болған екен. Ғимарат әлі де діни рәсімдер өткізуге жарамды. Бұл нысанның екі қапталында шатырға шығатын баспалдақтар бар. Жоғары көтерілгенімізде Мухаббат апай үлкен күмбездің цилиндрлі барабанының терезесінен бір кездері көне кітаптар табылғанын айтты. Демек, дін мен діндарларды қудалаған Кеңес дәуірі орнаған заманда Мешіттің сондай қуыстарына ескі кітаптарды жасырғаны белгілі болды.

Ө.Жәнібековтің бастамасымен мемлекет қамқорлығына алынған

Медіресе нысаны П әрпіне ұқсас жобада салынған. Ішкі бөлмелер саны 32, оның ішінде нысанның бұрыштарында орналасқан 4 үлкен бөлмелері оқу бөлмелері қызметін атқарса, 3 (шығыс, батыс және солтүстік жақтарында орналасқан) бөлмесі дәліз, ал қалған 25 бөлмесі шәкірт тәліптердің жатын құжырасы болған. Мұнда 100 бала жатып, білім алған. Бізді бір таң қалдырғаны, құжыра бөлмелердің төбелерінде жатын орындар үшін тапшандар пайдаланылған, ал едендері күйген кірпіштен құюластырылып, еден астынан жылытылатын  етіліпті. «Жылы еден» дейтін дүниені осы заманның жаңалығы деп ойласақ, аталарымыз сол дәуірде пайдаланыпты. Медіресенің оқу бөлмелерінің құрылыс жабыны күмбезді. Оның себебі дыбыс жаңғырығының ескерілуінде.

1926 жылға дейін діни білім беру, оқу-ағарту орталығы болып келсе, одан кейінгі жылдары есігі жабылып, қараусыз қалған. Кей жылдары медіресе ғимараты қызылдардың «Сауат ашу үйіне» айналса, әр жылдары қойма, аудан әкімшілігінің ғимараты, абақты болған. Ал Мешіт нысаны кинотеатр, астық қоймасы болса, дәрісханада қазынашылық орналасып, қызметтерін атқарған. Қараусыз қалған жылдары сәулет ескерткішінің тоз-тозы шығып қираған. Мешіт алдындағы биіктігі 40 метр болатын мұнара сол кезде бұзылып, жойылған. 1970 жылы Алматы қаласындағы «Қайта қалпына келтіру шеберханасы» қолға алып, қайта қалпына келтірсе, 1982 жылы Ө.Жәнібековтің бастамасымен мұнда «Кілем және тоқыма бұйымдар» мұражайы ашылып, содан бастап мемлекет қамқорлығына алынады. Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен «Мәдениетті қолдау жылы» деп жарияланған 2000 жылы толық күрделі жөндеуден өтіп, халық игілігіне пайдалануға берілді. Қазіргі таңда мұнда Бәйдібек аудандық сәулет, көркем музейі орналасып, қамқорлыққа алған, жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бүгінгі күні ескі Медіресе құжыраларында аудандық музейдің тақырыптық көрмелері жайғасқан. Музей қызметкерлерінің қызметтік кабинеттері де осында. Құжыраларды шетінен қарай бастасаңыз, халық ақыны О.Тайманов, Ұлы Отан соғысы, аудан территориясындағы ортағасырлық қала-мекендерден табылған бұйымдар, металл өңдеу құралдары, халық тұтынған ескі бұйымдар, табиғи тастар коллекциясы, қолөнер бұйымдары, этнографиялық секілді бірнеше тақырыптарға бөлінген көрмелер бірінен кейін бірі қызықтыра түседі.

Аппақ ишан жайлы аңыз

Осындай тамаша сәулет ескерткішіне аты берілердей Аппақ ишан кім болған? Ел аузында Аппақ ишан туралы аңыз-әңгімелер көп. Соның бірін музей қызметкері Мухаббат апай айтып берді. Аңыз желісі былай дейді:

Бұл өңірге, яғни, Шаян өзені бойындағы елге ислам дінін насихаттау мақсатымен 1840 жылы Қосым және Құлатай деген ағайынды діндарлар келген. Өзеннің оң жақ жағалауынан қам кірпіштен мешіт салып, жергілікті тұрғындардың діни сауатын ашуға кіріседі. Күн санап дін іліміне қызығушы жұрт көбейіп, үлкен мешіт-медіресе ашуды көздейді. Қосымның баласы Сейдахмет ишан Дамашыққа барып, қырық күн жатып осы кешеннің сызбасын сызып әкеледі. Осы кезде Сейдахмет ишанның баласы Мағзұм сол кезеңдегі діни орталық болған Бұқара қаласында білім алып жатқан екен. Қосым ишан немересін Бұқарадан қажетті ілім-білімді алғанын алға тартып, Шаянда жобаланған мешіт-медіресе құрылысын жүргізуді басқару үшін шақыртады. Атасының сөзін жерде қалдырмай, Сейдахметұлы Мағзұм Тәшкендегі Түркістан генерал-губернаторы К.П.Кауфманның рұқсатын алып, құрылысты бастайды. Генерал-губернатор алдына кірген сәтінде Мағзұмның түр-келбетіне барлай қарап отырып, жүзінен тамып тұрған нұрды байқайды да, «светлейщий» деп таңданған екен. Содан бастап Мағзұмды жергілікті жұрт атын тіке атамай, «Аппақ ишан» деп атай бастапты. Мағзұм Бұқарадан Шаянға жолға шыққанда 3 құрылыс ұстасы мен 3 ағаш ұстасын ерте келген. Мешіт-медіресе келбетінің ортаазиялық Бұқара сәулет стиліне ұқсас болу құпиясы да осы байланыста жатыр. Дегенмен, үлкен сәулет кешенінің барлығы осы алты ұстаның қолымен біткен жоқ. Жергілікті тұрғындар да топтанып, бірі құрылысшы болса, екіншісі тасымалдаушы, енді бірі қаржылық қолдаулар көрсеткен. Құрылыс 10 жылға созылып, ел бірлігінің арқасында асарлатқан іс осылайша үлкен кешенге айналған. Кешеннің алғаш біткен нысаны – Медіресе ғимараты. Медіресенің құжыраларында сабақ жүргізіліп жатқанда, мына шетте Мешіт пен Дәрісхананың құрылысы қатар жүріп жатқан. Медіресе алғашында 3 жылдық білім берсе, кейіннен құрылыс толық аяқталғанда 7 жылдық білім беруге көшкен. Толық пайдалануға берілген сәтінде білім алатын тәліп-мүриттер саны 150-ге дейін ұлғайып, 20-ға тарта мұғалім сабақ беретін іргелі оқу орнына айналған. Кітап қоры да ұлғайып, араб, парсы, көне шағатай тілдерінде әдебиеттер жинақталған үлкен кітапхана пайда болады. Осылайша сол заманның ең беделді білім ордасы болып, тәліптер арасынан танымал кісілер шығады. Тіпті, сол дәуірде аты Орта Азиямен тығыз байланысты аталатын әскери тұлға Садық сұлтан, ақын Шәді төре, Манат қыз, Ұлбике ақын секілді танымал тұлғалар осы медіреседе білім алған. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін 40-50 жылдық тарихы бар ірі оқу ордасы 1926 жылы жабылып, дін қызметкерлері жаппай қуғындала бастайды. Аппақ ишан мен оның отбасына ірі көлемде астық салықтары салынып, ол салықты өтей алмағасын мешіт-медіресені қызыл өкіметке тапсырады да, өзі бас сауғалап Шымкент, одан ары Тәшкенге қашуға мәжбүр болады. 1930 жылы Шымкентте қолға түседі де, Алматыға, одан ары қарай Павлодардағы абақтыға жабылып, 1931 жылы сол жақта қайтыс болады. Павлодар қаласында «Ишандар» деген зират бар, ол жерде қазақ даласының түкпір-түкпірінен абақтыға айдалған көптеген ишан, имам, діндар һазіреттер мен дін өкілдерінің мүрделері жатыр. Осы «Ишандар зиратына» Аппақ ишан да жерленіп, басына «Ақ ишан» деген жазу қойылыпты.

2014 жылы Аппақ ишанның 150 жылдығы осы кешенде аталып өтті. Сол жиында кіндігінен тарайтын ұрпақтары бас қосып, қазір кешеннің Дәрісхана нысанында тұрған Аппақ ишан тұтынған экспонаттарды (жайнамаз, шапан, сәлде шалмасы т.б.), ата-баба шежіресінен деректерді музейге тапсырған. Бұл жерде тұрған кітаптардың көпшілігі – кезінде медіреседе оқу барысында пайдаланылған әдебиеттер. Мәселен, мұқабасы көне қалың кітап мешіттің бас күмбезінің терезесінен 1928 жылы табылған. Араб қарпін оқи алатын кісілерге көрсеткенде, Құранның түсіндірме аудармасы болып шыққан. Исламдық сопылық пәлсапа ұғымдарын бейнелейтін символдық белгілер салынған экспонаттар музейге келушілерді қызықтырмай қоймайды.

Шаян ауылына келіп, осындай ерекше сәулет ескерткішімен таныса жүріңіз.

Сейдалы ДҮЙСЕБАЙҰЛЫ

 
Қызылкөпір әке махаббатының символы секілді Печать
08.05.2019 12:29

Өңіріміздегі ХІХ ғасырдың жарқын бір ескерткіші – Қызылкөпір. Аты айтып тұрғандай, көпірдің түсі қызыл болғандықтан солай аталған. Қазіргі Бәйдібек ауданының Екпінді ауылы маңындағы Бөген өзені үстіне салынған. Бұл нысанның құрылысы өз заманында тек қазақ даласы ғана емес, жалпы Орта Азиядағы қайталанбас құбылыс саналып, ерекше жаңалық болды. Халықтың айрықша ықыласына бөленді. Құрылыс кезінде ешбір дәнекерлеу пайдаланылмай, кесілген болат кескіндер тойтарма (клепок) байланыстармен құрастырылған. Тағы бір ерекшелігі, ұзындығы 34 метр болатын көпірдің өзеннің екі жағалауындағы тіректері кірпіштен өрілген. Кірпіштер еш бұзылмай, бүгінгі күнге жетіп отыр.


Бұл нысан Түркістан генерал-губернаторы К.П.Кауфманның есімімен тығыз байланысты. Аты аталған генерал-губернатор 1879 жылы Бөген өзенінің жарлауыт қабағынан көпір салу туралы бұйрық береді (Уз. ССр, фонд 17, опись1, ед. Хр. 25477 «О престройке моста через Бугунь» - 1879г.). Оған дейін бұл маңда тозығы жеткен ескі ағаш көпір болған. Көпір құрылысы бұйрық шыға салысымен іске аса қоймаған. Араға 7 жыл салып, генерал-губернатор Н.А.Розенбахтың тұсында ғана құрылыс толық аяқталады. Құрылыс кіші инженер Петровскийдің басшылығымен жүргізілген.

Көпір құрылысының болат материалдардан жасалуына қатысты ел аузында бір аңыз бар. Аңызда Түркістан генерал-губернаторы К.П.Кауфман ерке қызын ұзатып, бал айында Тәшкеннен Түркістанға күймемен сапарға шығатыны айтылады. Сапарға шыққан жастар 3 күн жүріп Шымкентке жетеді де, ары қарайғы 4 күндік Түркістан қаласына сапары кезінде Бөген өзенінен өтетін өткелде қиындыққа ұшырайды. Қызы әкесіне болған жайды баяндайды да, сол жерге бекем көпір салуды өтінеді. Қызының өтінішін орындау үшін сонау Петербордан инженерлерді алдырады да, болаттан көпір салдырып, қызының құрметіне қызылға бояпты дейді аңыз. Суы мол, көктемде өткел бермес Арыс, Бадам секілді өзендерге емес, жазды күні суы азайып қалатын Бөгенге көпір салудың астарында аңызда айтылатын жеке себептер болуы мүмкін.

Бұл көпірдің Ресей империясының Қазақстан мен Орта Азияны отарлау кезеңіндегі маңызы ерекше болды. Көне сауда жолдары негізінде пошта байланыс жолдары белгіленіп, бекеттер ашылып жатқан тұста империяның еуропалық бөлігіндегі әскери күштерін Түркістан өңіріне тартуда елеулі рөл атқарды. Сондай-ақ, жергілікті көшпелі халықтың да тұрмыс тіршілігінде, сауда байланыстарында өзіндік орны еселене түсті. Осылайша екі жақ үшін де стратегиялық маңызға ие нысанға айналды.

Көпір патшалық дәуірден кейін де, ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін қызмет етіп келген. Кеңес одағының тонналап жүк артқан ірі жүк көліктеріне шыдас бергеніне қарағанда, әлі де маңыздылығын жоғалтпаған. Тек 1970 жылдары ғана Самара-Шымкент автожолы қайта құрылымдалған сәтте жаңа көпір салынып, қара нар – Қызылкөпірдің бел омыртқасы тіктелгендей болды. Бүгінгі күні бұл нысан әлі де пайдалануда. Бірақ, қазір зымыраған көліктер өтпейді, тек жаяу жүргіншілер ғана ауыл мектебіне қатынайтын өткеліне айналдырған. Нысан тарихи және мәдени ескерткіштер тізіміне енгізіліп, мемлекет қамқорлығына алынған.

Аталған ескерткіштің айналасын абаттандырып, көлік тұрақ орнын реттеп, талапқа сай қоғамдық тамақтандыру және орналастыру орнын ашса, ары-бері ағылған туристер легін бір сәтке аялдатуға болады. Халықтың бұл нысанға деген құрметі бөлек. Себебі, ел аузында Екпінді ауылын әлі күнге ресми атауымен емес, «Қызылкөпір» деп атайды. Мәселен, «Батыс Еуропа-Батыс Қытай» көлік дәлізі автожолымен жолға шыққан жолаушылар «Қызылкөпірдің балығынан дәм татайық» деп арнайы ат басын бұрып жатады.

Қызылкөпір маңынан өткен сайын көз алдыма тұрмысқа шыққан қызының соңғы өтінішін орындау үшін һәм жасау-жабдығы ретінде болаттан көпір салдырып жатқан әкенің әрекеті елестейді де тұрады. Әке махаббаты деген ерекше құдірет емес пе? Қызылкөпір әке махаббатының символы секілді көрінеді.

С.ҚҰДАБАЙ

 
Мүмкіндігі шектеулі жандарды жұмыспен қамтып отыр Печать
08.05.2019 12:02

Созақ ауданына жол түсіп, аудан орталығы Шолаққорғанға аялдағанымызда мүмкіндігі шектеулі азаматтарды жұмыспен қамтып отырған кәсіпкер туралы естідік. Содан өңірде өте сирек кездесетін мұндай шағын кәсіпорынның тынысымен танысу үшін арнайы ат басын бұрдық. Шағын кәсіпорын жұмысын «Созақ аудандық мүгедектер қоғамдық бірлестігі» ҚБ жүргізеді екен. Төрайымы – Бақыт Смахова. Осы ретте цех басшысының көмекшісі Ержан Оразханды әңгімеге тарттық.


«Созақ аудандық мүгедектер қоғамдық бірлестігі» ҚБ шағын тігін кәсіпорны жұмысын бастағанына 2 жылдан асты. Цех жеңіл өнеркәсіп өнімдерін, оның ішінде арнайы қызметтік киімдер, спорттық формалар, қыстық киімдер, төсек жабындар, қолғап, төсеніш, киіз үй жабдықтары, тіпті, қыз жасауы мен той жабдықтарын да өндіру, сонымен қатар, аяқ киімдер жөндеумен айналысып келеміз. Кәсіпорын тігін машиналары және қолғап тігетін станоктармен қамтылған», – деді Е.Оразхан.

Қазіргі таңда бұл шағын кәсіпорын өз өнімін Созақ ауданы аумағындағы нарыққа таратады екен. Тұтынушылармен қоса, уран кенін өндіруші компаниялармен келісімге келіп, тұрақты әріптестік орнатқан. Сондай-ақ, тек аудан нарығымен шектелмей, облыстың өзге де аумақтарынан тапсырыстар қабылдай бастаған. Мәселен, Арыс қаласындағы теміржол саласында қызмет атқаратын кәсіпорындар «Созақ аудандық мүгедектер қоғамдық бірлестігі» ҚБ-мен келісім шарт түзіп, жұмыскерлеріне арнайы қызметтік киімдеріне тапсырыс бере бастаған. Тапсырыс беруші тарап бұл цехтың қызметіне жүгінуінің басты себебі ретінде өндірілетін өнімнің сапалы әрі қолжетімдігін атаған. Кәсіпорын өнімдерінің өз тұтынушысы бар, сұранысқа ие.

Кәсіпорын өндіретін өніміне қажетті шикізаттар мен жартылай фабрикаттарды демеушілік жасаушы ауданда уран өндіріп жатқан «Инкай» ЖШС жеткізіп берсе, көптеген қажетті заттарын Шымкенттегі «Алаш» базарынан сатып алып, тасымалдайды.

Қазіргі таңда бұл шағын кәсіпорында 14 адам жұмыс істесе, оның 6 жұмысшысы тігіншілер. Олардың дені – мүгедектер мен аудандық жұмыспен қамту орталығының жолдамасымен келіп жұмыс тапқан жергілікті тұрғындар. Солардың қатарында біз сөзге тартқан Е.Оразхан да бар. Ержан – Шымкенттегі №1 колледждің түлегі. Колледжде осы тігін саласының қыр-сырын оқып, пішу мен тігіс тігуді меңгерген. Қазір осы шағын кәсіпорынның тігіншісі әрі шаруашылық жағынан басшылыққа көмекші болып жұмыс істейді. Цех жұмысшылардың атқарған жұмыс ауқымына қарай ақы төлесе, оған қоса Ержан секілді әлеуметтік бағдарламалар жолдамасымен жұмысқа келген жұмысшылар 55,0 мыңнан атаулы әлеуметтік көмек алады. Алдағы уақытта Е.Оразханның өзі де осы салада кәсіпкерлік ісін бастағысы келеді. Өйткені, «тұрақты сұраныс бар» деп отыр.

Өз кезегінде біз әр аудан мен аймақтарда мұндай кәсіпорындар көптеп ашылса дейміз. Себебі, бұл – мүмкіндігі шектеулі жандар мен әлеуметтік бағдарлама жолдамасымен жұмысқа кезекке тұрған кісілер үшін таптырмайтын мүмкіндік.

«Қызмет – ақпарат»

 
Бет 10 , барлығы 85
 
Барлық құқықтар қорғалған.
"Қызмет" интернет басылымы.