Ошибка
 
 
Қоғам
Мистикадан мешітке дейін Печать
17.08.2019 10:56

Тарихы терең Түркістан. Осылай аталатын ақпараттық тур Түркістан облысы бойынша 60 нысанды аралап өтпек.

 

Киелі орындардың орналасу ретіне сәйкес тур үшке бөлініп, рет-ретімен қамтылу көзделген. Бірінші үш күндік турда Кентау және Түркістан қалалары, Отырар және Ордабасы аудандарындағы, екінші бір күндік турда Қазығұрт, Төле би және Сайрам аудандарындағы, ал үшінші екі күндік турда Бәйдібек және Созақ аудандарындағы киелі орындар қамтылады.

Бірінші тур Қарнақтағы Шәммет ишан мешіт-медіресесі, Мыңжылдық тұт ағашы, Үкаша ата құдығы, Жылаған ата сарқырамасы, Сауран қалашығы, Есім хан, Қ.А.Ясауи кесенелері, Күлтөбе (Ясы) қалашығы, Әлқожа ата, Гауһар ана, Арыстан баб кесенелері, Отырар қалашығы, Қажымұқан кесенесі, Ишанбазар мешіті, соңында Ордабасы (Бірлік) монументі бағытымен тізбектеліп атқарылу көзделген. Турдың маршрут реттілігіне орай Қарнақ ауылына келдік. Шәммет ишан мешіт-медіресесінде іс-шараның ресми ашылып, қатысушылар осы ХІХ ғасыр сәулет ескерткіші және ондағы музей экспонаттарымен танысудан бастады. Әсіресе, қатысушыларды Кіші Ақсарайдағы Қылует жерасты ғибадат орны қызықтырды.


Қарнақ ауылының батыс шетінде орналасқан Мыңжылдық тұт ағашына келдік. Бұл табиғи ескерткіш «мыңжылдық» деп аталғанымен, оның жасы 1300 жылдан асыпты. Бұл дөңгелек датаны қалай анықтаған дейсіз бе? Өйткені, бұл ағашты ҮІІІ ғасырда араб басқыншылығы дәуірінде әскер қолбасшысы Құтейба инб-Мүслім атын арқандау үшін өз қолымен қазық етіп қағады да, кейіннен ол қазық көгеріп, үлкен ағашқа айналыпты десе-ді. Құтейба әскербасы 715 жылы Орта Азияда біздің ата-бабаларымызбен соғыс кезінде қайтыс болғаны белгілі, Қарнақ жеріне келу ықтималдығы да бар. Демек, аңыз дерегіне сенуге болатындай ықтималдық бар. Осы жердің шырақшысы Әбеке деген кісінің аузынан қызық дерек естіп қалдық. Оның айтуынша Құтейба қолбасшының жерленген жері осы тұт ағашынан алыс емес, басында сағанасы тұрғызылған, ал жергілікті жұрт әулие тұтады екен. Кіндігінен тарайтын ұрпақ та осында десе-ді. Сағана басына бару жоспарда қаралмағандықтан ол жерге бармадық. Дегенмен, бізді таң қалдырғаны – Орта Азияны қан қақсатқан аяусыз әскербасы расында Қарнақ топырағында жерленген бе? Тарихи деректерде Ферғана аңғарында көз жұмғаны айтылады. Сонда қайтыс болғасын денесін Ферғана аңғарынан осында әкеліп жерлеген болып шыға ма? Ақылға сия қоя ма екен? Әй, дегенмен, түркі жұртына ислам таратушы Арыстан бабтың да мазары бірнеше жерде, оның бірі сол Ферғана аңғарында кезігеді емес пе? Ферғана мен Түркістан өңірі бір-бірімен рухани тығыз байланыста болғандықтан, Құтейбаның да моласы бірнеше жерде болуы мүмкін-ау. Тарихшылардан сөз сұрау керек болды. Бұл тақырыпқа арнайы ат басын бұру туралы ойда қалдық.

Ерекше табиғи ескерткіш – Мыңжылдық тұт ағашының кәрі діңі әлдеқашан қурап қалғанына қарамай, тамыры әлде де болса нәрлі секілді. Жыл сайын теріскей беттегі бір бұтағы көгеріп, жеміс салады екен. Сол салған жемісінен жақында көшет өндіріліп, кәрі ағаш жанына қондырылыпты. Сегіз адамның құшағы әрең жететін ағашқа баратын аяқжолды тұрғындар реттеп, айналасын гүлдендіруді қолға алыпты. Осынау табиғи ескерткішті ЮНЕСКО-ның мәдени мұрасы қорғауына алу үшін тиісті жұмыстар атқарылып жатқаны туралы мәліметке осы жерде қанықтық. Сондай-ақ, биыл осы Қарнақта Тайқазанның құйылғанына 620 жыл толуына орай 24 тамызда ұлан-асыр ас берілмек екен. Мұны да осы Мыңжылдық тұт ағашының шырақшысынан естідік. Тайқазанды жеті металдан құйған Шарафаддин Тебризидің ұрпағы осы Қарнақта тұрады екен. Сол шебер Тебризидің бір қауым ел болған ұрпағы жиылып ас бермек.

 

Мистикалық ешбір құбылыс байқала қоймады

Қарнақтың орталығына барып, бұған дейінгі нөмірлеріміздегі «Жылаған ата саяхатымызда» атап өткен Көкқасқа деп ат қойып алған КАвЗ автобусымызға ауысып міндік. Ендігі бағыт – Жылаған ата сарқырамасы. Қатпарлы Қаратаудың бұжыр қаратасты шатқалдарын аралай жолға шықтық. Бұл жолдың қызығы мен қиындығы туралы өткен сандарымызда жазып едік. Терезе сыртындағы пейзаж сол кездегіден сарғайып, түсі өзгергені болмаса, сол қалпы. Әдеттегідей Палуантас тұсында Көкқасқаны қалдырып, жүктерді бөлісе көтере төмен түстік. Мұнда бізден бұрын келген бір қауым топ бар екен. Бұлақ басындағы қоныс жанында лезде палаткамызды тігіп, лагерь құрып алдық. Өткендегіден шырақшы ауысып, Мәулен ағаның орнына Асқар аға келіпті. Құран оқып, сарқырай аққан суынан дәм татқасын «Ана жатыры» деп аталатын қауызға шомылып алдық. Кеш батып кетсе де, судан шыққанннан кейін жатар уақытқа дейін жаурай қоймадық. Бұл жерге қатысты айтылатын мистикалық тылсымдар туралы әңгімелер көп. «Бала ерткен ақсақал», «биші бәйтерек», «жуан жылан» деп кете береді. Жолда келе жатқаннан турға қатысушылардың құлағын түріп қойғанымыздан болар, түннің жарымына дейін ұйықтамай күбірлесіп жатқандар да болды. Бірақ мистикалық ешбір құбылыс байқала қоймады. Таңертең Үкаша ата құдығы басындағы ұзын сонар кезекке ілінбей ерте баруды ойлап, ертелеп шығып кеттік.

Үкаша ата құдығы басына 2,5 сағатта жеттік. Біз келгенімізде құдық басында шырақшыдан өзге ешкім жоқ екен. Кезек басталмай тұрып жеткенімізге қуандық. Ерлер және әйелдер тобына бөлініп, кезектесе шелек тастадық. Бірімізге су шықса, келесіміздің шелегі бос қайтты. Араға бір-бір шелек салып су шығуына қарағанда, су шығатын белгілі бір уақыт өлшемі бар ма екен деген ой қылтиды. 13 метрлік сағана басына зияраттап, Қарнаққа қайтар жолға шықтық.

 

Тасбақадан басқаны кезіктірмедік

Қарнаққа қайта оралып, көлік ауыстырдық. Таудың тастақты әрі тік ұиялы жолына арналған жол талғамайтын қуатты Көкқасқамызды осында қаңтардық та, көне Сауран қаласына қарай бұрылдық. Адам түгіл, жануар атаулыдан асықпай қозғалатын тасбақадан өзге жәндік кезіге қоймайтын Сауран сазара күтіп алды. Ақпараттық турға қатысушылар көне қаланың бас қақпасынан еніп, тас төселген көшесімен аралап кетті. Дүрілдеп тұрған өз заманында Орта Азиядағы ең мығым қамалы болған қала сары топырақты көрпесін жамылып, мызғып жатыр. Әлемді тітіреткен Алтын Орда мен Ақ Орданың астанасы қызметін өзгеге өткізгесін шуылдаған базарынан қайтқан саудагер ұқсап бір сәт тынығып алғанды жөн санады ма екен?

Қарияның сиреген азу тісіндей создиған көне Сауранның қамал қабырғасы мойнын соза шығарып салды. Облыс орталығы болғалы ығы-жығы тіршілігі қайнаған Түркістан күні күлімдей қарсы алды. Әзіреті Сұлтан қорық-музейіне кіріп, Шығыс моншасы, Қылует жерасты мешіті, Жұмамешіт, Есім хан, Рабия Сұлтан Бегім, Қ.А.Ясауи кесенелері бағыты тәртібімен танымдық экскурсия жасадық. Қатысушылар кесене ішіндегі Салқам Жәңгір хан, Тәуке хан, Абылай хан, Шақшақ Жәнібек, Қаз Дауысты Қазыбек би, Қанжығалы Бөгенбай, Жауғаш батыр және басқада ұлы тұлғалардың жерленген жеріне зияраттап, қазақтың атақты тұлғаларына құран бағыштады. Кесенеден шыққасын Күлтөбе (Ясы) қалашығына барып, ондағы ескіден сақталған құрылыс қалдықтарымен танысты. Тұтастай сақталған қала тұрғындары үйлерінің қабырғалары қызықтыра түсті.

Шипагер әулиенің шарапаты

Күлтөбеден кейін аялдаған нысанымыз – Әлқожа ата кесенесі болды. Бұл сәулет ескерткіші туралы қарапайым халайық түгілі, ақпарат саласының мамандары да хабарсыз болып шықты. ХҮІІ-ХІХ ғасыр ескерткіші кейінгі кезеңде реставрацияланып, жаңартылған. Соның өзінде қызықты дүние баршылық екен. Әлқожа әулие А.Ясауидің шәкірті болып, қызы Гауһар анаға үйленген екен. Оның шипагерлігі туралы аңыздар көп. Кесене алдындағы үлкен сандықтасқа әулиенің дұғасы сіңгендіктен емдік шипасы бар делінеді екен. Шипагер әулиенің шарапаты әлі де сол сандықтас арқылы бүгінгі ұрпаққа қызмет етіп келеді деседі.

Гауһар ана кесенесі маңында түнедік. Кесене айналасындағы қалың ағаш пен жасыл-желек көңілді марқайтып тастады. Шипалы құдық суына құйынып, салқындап алдық. Масадан қорғанған топ мүшелерінің бірі жеке шатыр тігіп жатса, енді бірі тапшандағы масахананы паналады. Таңертеңмен бізді ұйқыдан зияратшылардың топ-топ болған ағыны оятты. Тез жинала қойған тобымыз әулиеге зияраттап, Арыстан бабқа қарай жол жалғастырды.

Арыстан баб кесенесі және маңында орналасқан Отырар қалажұртына аялдадық. Одан кейін Қызылкөпірде түстеніп, қазақтан шыққан тұңғыш әлем чемпионы Қажымұқан атамыз тыным тапқан кесенеге бардық. Арыс жағасына бір-кем аяқ демалдырып, салқындап алдық та, Аққойлыдағы Ишанбазар мешіті сәулет ескерткішіне соқтық. Қазір бұл жерде музей орналасқан. Ерік Әшірбердиев ағаның фейсбуктегі парақшасынан түрлі тарихи жәдігерлер жинақтап, қызықты экспонаттарын толықтырып отыратынан хабардармыз. Бүгін соның бірі ХІХ ғасыр жәдігері жаңадан табылған қайшыны қолға ұстап көру мүмкіндігі туды. Сапарымызды Ордабасы жотасындағы «Бірлік» монументінде түйіндедік.

 

"Қарын мен "іштің" арасы

Ақпараттық саяхатты Қарнақ ауылынан бастаудың да өз себебі бар. Ауылдың «Қарнақ» және ауыл маңындағы көне қала орнының «Ішкент» деп аталуының бір-біріне қатысты үйлесімі бар екен. Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде «қарын» және «іш» деген сөздер өзара синоним сөздер саналады. Яғни, бұл ауыл сонау ортағасырларда діни және сауда орталығы, Қаратаудың күнгейі мен теріскейін жайлаған елдің кіндігі қызметін атқарып, содан осылай аталса керек. ХІХ ғасырдың өзінде мұнда әр көшеде бір-біреуден 27 мешіт, 5 медіресеге дейін болыпты деседі. Ал ерте ортағасырларда бұл өңір көшпелілердің кенді Қаратау қойнауынан металл айыратын металлургиялық орталығы қызметін атқарған. Сондықтан, Елбасының «Ұлы Даланың жеті қыры» мақаласында арнайы тоқталған «Ұлы Даладағы ежелгі металлургия» және металл өңдеу арқылы қалыптасқан «Аң стилі», «Ұлы Жібек жолы» тармақтарына басымдық бергенде Қарнақтың киелі орындар тізіміндегі орнын нақтылай түсетіндей. Ұйымдастырушылар бір ауыл арқылы бірнеше тақырыпты қатар қозғау мүмкіндігін ескергендей көрінді. Ал саяхаттың соңының Қажымұқан мазарынан кейін Ордабасы (Бірлік) монументінде қорытындылануының да себебі анық шығар. Қазақ халқының бірігуіне сеп болған қасиетті орында түйінделуі, сол арқылы бірлікке үндеуден асқан астарлы мағына бар ма? Осылайша ақпараттық турдың үшкүндік бірінші бөлігі аяқталып, әдемі қорытындыланды. Турдың келесі бөлігіне дайындықты бастап жібердік. Ол туралы жолжазбаны кейінірек жариялайтын боламыз.

Сейдалы ДҮЙСЕБАЙҰЛЫ

 

PS: Ақпараттық турда қамтыған барлық нысанның өзіндік туристік әлеуеті бар. Әрқайсысы өзіне тән ерекше қырларымен қызықтыра алады. Мәселен, Жылаған ата бағытының мистикалық және экстрималдық қасиетін жан-жақты насихаттай алса, Англияның жыл сайын миллиондаған турист тарта алатын елес кезген қорған-қамалдарынан еш кем соқпас еді. Еуропаның қызық қуған қалталы турисінің назарын Қазақ еліне аударатын бір тетік – осы Жылаған ата бағыты бола алады. Ақпараттық турға қатысушылардың жүздеген лайк алған әлеуметтік жазбаларын оқып отырып, осындай ойға келдік. Алғышарт бар. Тек, тиісті орындар назар аударса екен.

 
Көне Сайрам: Тарих. Ислам. Тағылым Печать
06.08.2019 15:55

Көне Сайрам. Осылай ойласаң болғаны, ғасырлар керуені тізбегімен тарих тереңіне ұйып кете бересің. Аңдаған адамға топыраққа көмілген дәуірлер қатпарынан тағылым алар дүние көп. Том-том қабаттанған ауыр да, күрделі шежірелі қала. Бұл тақырыпқа соғудың өзі үлкен салмақ боларын біліп, кейінге қалдырып келген едік. «Қызмет» газетінің өткен сандарында ортағасырлық Бабаата (Баладж) қаласы туралы мақала жарияланды. Аталған мақаламызды жазарда кезіккен Ысқақ баб көтеріпті десетін аңыздағы тасты көру мұраты Көне Сайрам тақырыбы парақтарын ақтаруға жетелеп, тарих тұнған қала көшесіне бұрыла бердік. Кезекті саяхаттық жолжазбамыз осылайша туды.

Мірәлі баб кесенесі

Мәшһүр Жүсіп атамыз өз заманында қазіргі Сайрамға соғып, Бекасыл әулиеге жолығатын тұсын аңыз-әңгімелерден білетін боларсыз. Сол сапары кезінде Оңтүстіктің қызықты аңыздарын да хатқа түсіріпті. Соның бір аңызында «Сайрам мешітіндегі тас бағанды кім орнатқанын жазайын. Ерте заманда Алатау, Қаратаудың аралығында Әулиеата мен Шымкент, Сайрамға маңайлас жерде «Қырық қақпалы Қарғалық» атанған шаһар болыпты. Оның билеуші бастығы Ысқақ бап деген батыр болыпты. Мұның заманында қалмақтан Сауыр тонды Өтеміс деген батыр шығып, орталарында көп соғыс болып, ақырында Ысқақ бап Сауыр тонды Өтемісті байлап алып, тірідей қорғанның бір бұрышына қалап жіберіпті. Тас бағанды мешіттің қорғанына күшінің белгісін кейінгі заманның адамына көрсетемін деп, сол Ысқақ бап өзі көтеріп әкеп орнатқан екен» дейді. «Қырық қақпалы Қарғалық» шаһары – қазіргі Бабаата ауылы маңындағы ортағасырлық қала орны екенін айтқанбыз. Ысқақ баб орнатыпты деген тұғыртастың ертеректе түсірілген суреттері сақталып, бүгінгі күнге жеткен. Сол суреттегі баған қазіргі таңда Сайрам ауылы орталығындағы өлкетану музейінің алдында тұр. Бірнеше адамның құшағы әрең жететін тұғыртасты бір адам көтеріп әкеліпті дегенге сену қиын. Ғалымдардың айтуынша, көне Сайрам өңірі тас қашау өнерінің ошағы болыпты деседі. Ысқақ бабтың араб басқыншылығы дәуірінің ірі тұлғасы болғанын ескерсек, бұл өңір маңында талай әскери қақтығыстар орын алғанын ойша елестетуге болатындай.

Сайрамсу өзенінің оң жағалауындағы қазіргі Сайрам ауылының дәл ортасында көне қорған қабырғаларының орны және қоршай тартылған көшелермен ерекшелініп тұрған жалпы көлемі 32 гектар аумақта көне Сайрам (Исфиджаб) қаласының жұрты жатыр. Археологиялық ескерткіш қазіргі заманғы елді мекен құрылысының астында қалған. Аталған жерде Ресей патшалығы орнай салысымен-ақ қазба жұмыстары басталған екен. Бұл жағынан Сайрамды Қазақстандағы ең танымал, жан-жақты зерттелген археологиялық нысан деуге болады. Мұнда 1893-94 жылдары В.В.Бартольд, 1923–26 жылдары П.П.Иванов, 1925 жылы М.Е.Массон, 1940 жылы Г.И.Пацевич, 1947–51 жылдары А.Н.Бернштам, 1979 жылы Н.П.Подушкин еңбектенген.

Ғалымдардың айтуынша бұл көне қала ҮІ-ХҮІІІ ғасырлар аралығында өмір сүрген деп саналса, оған қатысты ең алғашқы деректер ҮІІ ғасырдың басында кезігеді. Қытайдың будда монахы-саяхатшысы Сюань-Цзян «Батыс өлкеге саяхат» еңбегінде 629 жылы Үндістанға сапары кезінде жолай «Ақ өзен жағалауында орналасқан қалаға» аялдағанын айтады. Ал ХІ ғасырда өмір сүрген М.Қашқари «Сайрам – Исфиджаб деп аталатын ақ қаланың (Мединат ал-Байда) атауы» дейді. Осы жерден Сайрам мен Исфиджаб атауларының бір қалаға қатысты әр дәуірде әрқалай аталғанын білуге болады. Ислам діні келгенге дейін де Көне Сайрам өз заманының сауда, егіншілік, саяси, әкімшілік, білім және діни орталықтарының бірі атанған. Буддист Сюань-Цзян Батыс Түрік қағанына жолығып, Исфиджаб маңына аялдауының да өз себебі болса керек. Өйткені мұнда тәңіршілер, несториандықтар, манехеисттер, сонымен қатар будда дін өкілдері де мекен еткен секілді. Исфиджаб өңіріне Сыр бойы қалалары Кердері, Сығанақ, Сауран мен Янгикент, Қаратаудың теріскейіндегі Баладж бен Берукет, кейде Тараз, Құлан, Меркі мен Суяб та қараған. Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі сауда орталығы үшін талас-тартыстар да үздіксіз болып тұрғаны белгілі. Араб басқыншылығының қолбасшысы Құтейбаның тұсында Сайрам өңірі халифат құрамына еніп, саманидтер тұсында ислам дінінің толық орнығуына жол ашқан. Ал қараханидтер мен хорезмшахтар дәуірінде мұсылмандық бұл аумаққа тұрақтанып, ірі ислам орталығына айналған. Бұл туралы – жоғарыда айтылған Ысқақ баб аңызынан бөлек, қазіргі Сайрамда кесенелері орналасқан Әбдел-Әзіз (Бәлегардан) баб пен Мірәлі баб туралы халық аузындағы аңыздардың өзі мықты дәлел. Бүгінгі Сайрам ауылының тарихи сәулет ескерткіштері де осы ислам дәуірі орнай бастаған тұстағы және одан кейінгі заманғы тұлғаларға орнатылған кесенелермен тікелей қатысты. Ал көне заманғы қытай саяхатшылары жазып қалдырған «Ақ қала» сәулет ескерткіштерінің сақталмақ түгілі орны да, тарихы да жоқ. Бәрін де ислам құртып, орнын басқан. Бұл тұрғыда тек археологтардың дерегіне сүйенуден өзге амал жоқ.

Ысқақ баб тұғыртасы

Шымкент қаласынан республикалық маңызы бар киелі орындар тізбесіне енген нысандардың дені осы Сайрам тұрғын алабында орналасқан. Соларға кезекпен тоқталайық.

Ислам діні енген дәуірдің көрнекті өкілі – Әбдел-Әзіз (Бәлегардан) баб. Халық аузындағы аңыздарда ол кісі жергілікті тұрғындарға ислам тарату мақсатында келген араб басқыншыларының ірі қолбасшысы ретінде айтылады. «Барлық қауіптен сақтаушы, бәле-қатерлердің алдын алушы» деп әспеттеліп, әулиелердің үлкені деп саналады. Әулие моласының үстіне орнатылған кесене Сайрам ауылы орталығындағы ескі мола арасында тұр. Бұл кесене – ХІХ ғасырдың сәулет ескерткіші. Ескерткіш құрылыс стиліне қарай Оңтүстіктің ортағасырлардағы культтік порталды-күмбезді типіне жатқызылады. Негізі бұл сәулеттік нысан екі дәуірде бөлек күмбезді 2 ғимарат етіп тұрғызылып, кейіннен кіре берісіндегі күмбезді-порталды құрылыспен біріктірілген секілді. Өйткені кесенеге кірген кездегі дәліз көзіңізге солай елестетеді. Ортасындағы негізгі бөлігінің кіші күмбезі биік барабанға орнатылып, артқы фондағы екі күмбезден ерекшеленіп көрінеді. Қабырғасы толықтай шаршы күйдірілген кірпіштен қаланған.

Мірәлі баб кесенесі де Сайрамның орталығынан батыс тараптағы көне зират ішінде орын тепкен. Бұл сәулет ескерткіші де – ХІХ ғасырдың сәулет ескерткіші. 1925 жылғы деректегі М.Е.Массонның айтуынша, «бұл нысанның күмбезі құлағанына бірталай уақыт болған». Ескі суреттерге сәйкестендіріп күмбезі қайта қалпына келтірілген. 120х250х60 мм өлшемінде күйдірілген кірпішпен бірнеше мәрте жөнделген. Бір камералы порталды-күмбезді кесененің жоспары 7,6х6,1 метр көлемде шаршыланған формада жасалған және кесене үсті биіктеу барабан етіліп келіп, күмбезбен жабылған. Кесененің артында Мірәлі бабтың әкесі Мәлік шахтың моласының үсті ашық, тек шаршы кірпіштен төртқұлақты аяқталмаған құрылыспен ерекшеленген. Мәлік шах өз заманында (Х-ХІ ғасыр шамасы) осы Сайрамда билік жүргізіп, патшалық құрған деседі. Ал оның баласы Мірәлі баб болса, жергілікті тұрғындар арасынан исламды ең алғаш қабылдаған мұсылмандар қатарында болады да, бір қолына құран, екінші қолына қылыш алып, күшпен ислам таратқан екен. Халық есінде қаталдығымен есте қалған патша болып, әулие саналыпты.

Ибраһим ата кесенесі Сайрамның солтүстік жақ бетінде, Ақсукентке қарай шығатын күре жол бойындағы қырда орналасқан. Бұл сәулет ескерткіші ХҮІІ ғасырда салынып, ХХ ғасырда жаңартылған. Кесене Қ.А.Яссауидің әкесі, жергілікті шайқы Ибраһим атаның моласының үстіне салынғаны белгілі. Еліміздегі ортағасырлық ең көне күмбезді кесенелердің бірі.

Ал Қ.А.Яссауидің анасы – Қарашаш анаға орнатылған кесене Сайрам ауылының қақ ортасында, ескі қорымның шетінде орын тепкен. Кесененің дәл іргесінен Әмір-Темір көшесі өтсе, әріректе Ж.Сареми көшесі қиылысады. Бұл жер – Сайрамның тарихи орталығы. Құрылыс ХҮІІІ ғасырға жатқызылса, кей элементтеріне қарай ХІХ ғасырдың сәулет ескерткішіне қосады. Дегенмен, ХХ ғасырда қайта жөнделгені анық көрінеді. Құрылыс Оңтүстік Қазақстан территориясындағы кейінгі ортағасырлар дәуірінің порталды-күмбезді сәулет типіне жатады. Біркамералы шаршы тәрізді (6,3х6,3м) құрылыс кішірек барабан үстіндегі сфера пішінді күмбезбен жабылған. Күмбездің ішкі интерьері сыланған, жарықтандыру тор көзді-панджаралы терезе көзімен, ал фасадының декоративті жабдықталуы жинақы қаланған кірпіштермен шешімін тапқан. Мұнда ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүрген, шашының ерекшелігіне қарай кейіннен Қарашаш ана атанып кеткен бибі Айша ана жерленіпті. Кесенеге келетін зияратшылар мен туристер толастамайды.

Сайрамдағы ең көркем кесене – Қожа Салих кесенесі. Бұл сәулет нысаны ХІХ ғасыр ескерткішіне жатқызылғанымен, сыртқы келбеті ХХ ғасырдың соңында қатты өзгертіліп, жапсырма өрнектермен әрленген. Бұл жерде ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда алғашқы кесенелер болғанымен, оның алғашқы бейнесі бүгінгі күнге сақталып жетпеген. ХІХ ғасырға жататын күйдірілген кірпіштерінің көлемі – 350х170х150мм, 160х340х50мм және 230х230х40мм. Порталды-күмбезді жабыны уақыт пен жауған жауыннан қатты зардап шеккендіктен, соңғы кездері күмбезінің үсті осы заманғы ағаш тіреулер арқылы көтеріліп, қаңылтыр жабынмен жабылған, қабырғасына жауған жаңбыр ұрмас үшін полиэтилен материалымен бүркелген. Қожа Салих деген кісі өз дәуірінде өте танымал шайқы болған екен. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, бұл жерде айтылған тілектерді қабыл алу үшін араға уақыт салып Қыдыр ата келіп тұрады деседі.

Сайрамның көрнекті сәулет ескерткіштерінің бірі – Қызыр мұнарасы. Ауыл орталығының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан бұл нысан да ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар ескерткішіне жатқызылады. Кезінде мешіт-медіресе ғимаратымен қоса біртұтас сәулет кешені болған ескерткіштен бүгінгі күнге осы мұнара ғана жетіп отыр. Мешіт-медіресе орны сақталған. Мұнараның бастапқы биікті 10,5 метр болса, диаметрі 2,9 метрге дейін барады. Дөңгелене спираль тәрізді өрілген баспалдағы мұнараның жоғарғы жағындағы бақылау нүктесіне жеткізеді. Мұнара қабырғасы балшықпен байланыстыра қалана отырып күйген кірпіштен тұрғызылған. Жоғары жағы күмбезді жабынмен жабылып, қорытындыланған. Мұнара терезесінен тек ауланы ғана емес, қала шахристаны сыртындағы еңісті де көріп, бақылауға болады.

Көне Сайрам сәулет ескерткіштері қатарына Қазы Байза және Бибі Мариәм кесенелерін де қосуға болады. Бұл аталған кесенелер де ХҮІІІ-ХХ ғасырдың басы аралығындағы ескерткіштер саналып, тарихи-мәдени ескерткіштер санатына қосылғанымен, соңғы 10–20 жыл ішінде қатты өзгертілген. Жергілікті тұрғындар өз бетінше жөндеу жұмыстарын жүргізу салдарынан бастапқы сәулеттік келбеті сақталмаған. Дегенмен, бұл нысандарға да келетін зияраттаушылар мен туристер қатары мол.

«Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» ҚР Заңында тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғауға жергілікті әкімдіктер жауапты болатыны, соған сәйкес елдi мекендердi жоспарлау, салу және қайта құру жобаларын әзiрлеу және бекiту кезiнде барлық санаттағы тарихи және мәдени ескерткiштерді сақтау жөнiндегi iс-шаралардың орындалуын қамтамасыз ететіні айтылған. Сондай-ақ, 2014 жылы 11 желтоқсанда жарық көрген ОҚО Маслихатының №34/268-V шешімімен бекітілген аудан, қалалар аумақтарында орналасқан республикалық маңызы бар тарихи және мәдени ескерткіштердің қорғау аймағы, құрылыс салуды реттеу аймағы және табиғи ландшабын қорғау аймақтары шекаралары тізімінде біз сөз еткен Сайрам (Исфиджаб) қалажұрты (Городище Сайрам (Исфиджаб) да бар. Онда республикалық маңызы бар Көне Сайрам археологиялық ескерткішінің жалпы қорғау аймағы 32,4 га (оның ішінде қорғау аймағы 11,2 га, құрылыс салуды реттеу аймағы 22,4 га, табиғи ландшабын қорғау аймағы 22,4 га) деп ап-анық көрсетілген.

Қызыр мұнарасы

Республикалық маңызы бар киелі орындар тізбесіне енген нысанның бірі Сайрам (Исфиджаб) қалажұрты екенін жоғарыда айттық. Алайда, бұл археологиялық ескерткіштің қазіргі хәлі мүшкіл екенін бүгінгі сапарымызда көз жетті. Сайрам алабының орталығында Ж.Сареми және Әмір-Темір көшелері түйісетін тұстың солтүстік-шығыс жағындағы текшесінде жаңа құрылыс басталыпты. Құрылыс иесі осынау көше қиылысының ығы-жығы қозғалысы ортасында орын тепкен қасиетін бағамдап, сауда орталығын салуды көздесе керек. Құрылыс үшін 3-4 метр тереңдікте катлован қазылған. Көне Сайрамның мәдени қабаттары ақтарылып, түрлі заман жәдігерлері мидай араласып, май топыраққа айналып жатыр. Қазылған ор қабырғасынан түрлі заман қабаттары арсиып тұр. Қанша қазылғанмен, археологтардың тіліндегі «материк» қабатына жете қоймапты. Демек, Көне Сайрамның тарихы одан да тереңнен басталған деген сөз. Дәл осы жерде Көне Сайрамның ескі карталарында Жұма мешіт болғаны көрсетілген. Топырақты тобықтан кеше жүріп қазылған катлован қабырғасынан сығалаған жәдігерлерді қарадық. Қап-ай, ә! Археологтардан бұрын тиын көздеген меркантилистердің қолына түсіп қор болған қайран тарих!

Осылайша көңілімізді бей-жай күйге бөлеген Сайрамдағы сапарымыз аяқталып, қаланың қым-қиғаш қозғалысты өміріне оралдық. Мәшһүр Жүсіп көрген көне тұғыртастан бастап көкжиекке көтерілген көңіліміз әп-сәтте тас-талқан болды да, көне Сайрамның қорған қабырғасындай езіліп, күлге айналды. Тарихи және мәдени ескерткіштердің жетім күйі еңсені езген күйі кері қайттық. Бәлкім, бұл мәселені шешу үшін «Рухани жаңғыруды» жастардан емес, жергілікті әкімдіктерден бастаған жөн болар ма еді деген ой сананы сыздатып бара жатты.

Сейдалы ДҮЙСЕБАЙҰЛЫ

 
Бүгінгі балалар әдебиетінің деңгейі қандай? Печать
29.07.2019 16:43

КСРО ең көп кітап оқылатын ел болып саналған. Сол кездің зерттеуі бойынша қала халқының 92%-ы, ал ауыл тұрғындарының 78%-ы кітап оқитын. Бірақ бұл зерттеу шетелдіктер тарапынан жасалған жоқ. Мысалы Австрия елінде өзіңізді оқырмандар қатарынан көргіңіз келсе, айына кем дегенде 1 кітап бітіруіңіз шарт, бұл күнделікті оқуға міндетті газетті қоспағанда. Ал Америкада өз профессиясы бойынша оқылған кітаптарды жалпы есепке қоспайды. Бірақ Кеңес үкіметі кезінде мұндай айырмашылықтар қарастырылмаған. Тіпті үйіңізде неше жыл шаң басып, беті бір ашылмаған кітап болса да ол статистикаға кіріп кететін. Дегенмен, біздің қазіргі әрбір қазақ азаматы үшін «mustread» кітаптар тізімі сол кезде баспадан шыққанын ескере кеткен жөн. Соның ішінде балалар әдебиеті ерекше орын алатын. Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым – Қожасы», Сайын Мұратбековтің «Жабайы алмасы» есіңізде шығар? Кеңес үкіметі өз идеологиясын кеңінен дәріптеу үшін осы кітаптарды пайдаланған десек те, оқыған әр баланың ой-өрісін дамытуға көп септігін тигізді. Ал бүгінде елімізде балалар әдебиетінің аяқ алысы қандай? Оқырмандары ше? Осы тақырып төңірегінде қалам тербеп көріп едік.

Өз кезегінде жасөспірімдер үшін кітап оқудың маңызы зор. Егер перзентіңіз «жұрттың баласындай» болғанын қаламасаңыз, көп кітап оқытқызыңыз. Бұл жеткіншектің қиялдау қабілетін дамытады. Ағылшындарда «All leaders are readers» деген сөз бар. Аудармасы «Бүкіл көшбасшылар – кітап оқитындар» дегенді білдіреді. Бірақ сондай кітапты қайдан, қалай табасыз? Кеңес үкіметі мен қазіргі уақыттың басты айырмашылығы нарықтың өзгеруінде. Капиталистік қоғамда әр адам өз қалтасына қарай жұмыс жасайды. Соның бір көрінісі балалар әдебиетінде де орын алады. Соңғы 10 жыл ішінде елімізде 8523 әдеби кітап басылып шыққан. Соның ішінде балаларға арналған әдеби кітаптар саны бар болғаны 220 екен.

Қазіргі өлшеммен алғанда, Кеңес үкіметі кезіндегі қазақстандық авторлардың шығармаларының таралымы өте жоғары болатын. Қазақстанды өз уысында ұстаған тоталитарлық мемлекеттің кезінде үкімет оқушыларды оқулықтармен қамтамасыз етіп қана қоймай, қазақ ертегілері, эпостары, көркем әдебиет туындыларын миллиондаған таралыммен басып шығарған. Ал қазіргі кезде қазақ тілінде мыңға жуық тиражбен кітабым шықсын десеңіз, жарнамасына аса қатты мән беруіңіз керек. Оған да біраз қалта керек екенін ескерсек, жаңадан бастап келе жатқан жазушылар бірден аяғын алыс басары анық. Тағы бір кедергі болып тұрған жайт – дамыған технологияны дұрыс пайдалана білмеуде. Бұрынғы кезде мал бағып өскен қазақ балалары іші пысқанда не істерін білмей, бар қызықты кітаптан табушы еді. Ал қазіргі кезде тілі шықпай жатып балаға гаджет ұсынамыз. Бұл жайлы Қазақстан Журналистер одағының лауреаты Ләззат Қапышева да өз ойымен бөліскен: «...оның орнына шетелдің «Маша и медьвед»-ін үздіксіз беріп отырамыз. Шоу-бизнес өкілдерін, жердегі жұлдыздарды жарнамалауда алдымызға жан салмаймыз. Кітапқа қызықтыру үшін балаларға арналған әдеби хабарлардың орнына әншілердің бейнебаяндарын көрсетеміз. Оны күн сайын көре берген бала, әрине, кітап оқымай, «аспанға қараймын» деп әндетіп жүреді», – деп өз өкпе-назын білдірген. Соған қоса кейбір азаматтар елімізде балалар әдебиетін жаза алатын авторлардың аз екендігін де алға тартады. Бұл аудиторияға арналған кітапқа қалам сермеу үшін олардың таным-түсінігін жете зерттеп, өздерінің тілімен түсіндіру керек. Қазақ тілі қанша бай десек те, ондағы кез келген сөзді қолдана беруге болмайды. Себебі баланың зейіні ата-анасы қолданып жүрген қарапайым сөздермен ашылады.

Елімізде жыл сайын балалар әдебиетіне арналған «Дарабоз» конкурсы өтеді. Онда 400-ге жуық жазушы өз бағын сынайды. Бірақ Қазақстан жазушылар одағының мүшесі «сан бар, сапа жоқ» дегенді айтып отыр. Алайда, жақында ғана Оңтүстік Корея азаматтары біздің елдің балалар жазушысы Мейіржан Жылқыбайдың «Батыр қоян» ертегісіне «құда түскен». Олар осы ертегіні Кореяда басып шығару туралы ұсыныс жасаған. Ұсынысты қабыл алған кітап қазақ, орыс, кәріс тілдерінде басылып шықты. Автордың сөзі бойынша, қазіргі кезде қазақ жазушыларына заманауилық жетіспейді. Комикстер мен ертегілердің арасындағы басты айырмашылық та осында. Яғни, ескі дәстүрден шығып, Youtube, Google-ды пайдаланып жүрген балаларға арнап жазу керек. Кінәні басқа біреудің иығына артып қоя салу қашанда оңай. Дегенмен қазақта «сұраған алады, іздеген табады» деген жақсы бір мақал бар. Сондықтан әр ата-ана өзінен бастағаны абзал. Егер күні бойы әлеуметтік желілерде отыратын болсаңыз, балаңызға «кітап оқы» деген ақылыңыз өте ме? Сіздерге көмек болсын деп балалардың оқуға қызығушылығын арттыратын бірнеше кеңеспен бөлісуді жөн көрдік:

1. Балаңыздың қай сфераға қызығушылығы бар екенін анықтаңыз. Егер футбол жайлы оқығысы келсе, шахмат жайлы кітап бермеңіз. Бұл оның кітапқа деген махаббатын мүлде жоғалтып жіберуі мүмкін;

2. Балаңызға қызықты оқиғалар, хикаялар айтып беріңіз. Уақыты келгенде: «Әке, сіз осынша қызықты әңгімелерді қайдан білесіз?» – деп сұрай бастайды. Сонда «білім бұлағы – кітап деген қазына» деп ескерте кеткен жөн;

3. Өзіңіз көп кітап оқымасаңыз да, үнемі жаныңызда кітап алып жүруге тырысыңыз. Бұл балаға жасалуы керек міндетті жұмыс болып көрінеді;

4. Ешқашан балаңызды көп кітап оқы деп күштемеңіз. Балмұздақты қанша жақсы көрсек те, күніне 3-4 жеуден шаршайтынымыз анық;

5. Балаңызбен сөйлесіп, үлкен мақсаттарға жетелеңіз. Мақсаты бар адам міндетті түрде кітап оқиды;

6. Балаңызға ұқсайтын қаһармандары бар кітаптар сыйға тартыңыз. Кітаптан өзін көрген баланың оқуға, сол адам сияқты болуға ынтасы ашылады;

7. Сауда орталықтарына барғанда кітап дүкені болса, міндетті түрде соғып, балаңызға қалаған кітабын алып беріңіз;

8. Балаңыздан кітапты дауыстап оқып беруін сұраңыз. Мысалы, ыдыс жуып жатқанда не болмаса ауырып қалғанда. Ол өзін сізге көмектесіп жатқандай сезінуі керек;

9. Оқыған беттері үшін оны мақтап қоюды ұмытпаңыз.

Егер балаңыз сонда да оқуды жақсы көрмесе, оны кемсітуге болмайды. Қайдан білесіз, ол аты әлемге әйгілі футболшы не болмаса аспаз болу үшін туылған шығар. Оқи алмаса надан болып қалады деген принциптен алыс болыңыз. Себебі бала ақылға емес, махаббатқа мұқтаж.

Айжамал МАХАШОВА


Мархабат БАЙҒҰТ, жазушы:


«Балалар әдебиетіне қамқорлық жоқ»

– Отбасыларды оқыту керек. Смартфондарды, ұялы телефондарды күніне бір сағат былай қойып, ең болмаса, аптасына бір рет ата-анасы, ата-әжесі балалар әдебиетінен қысқа-қысқа әңгімелер, өлеңдер, ертегілер, батырлар жырын бір сағат оқытса деймін. Мектепте қазір демалыс. «Каникулға шықтыңдар, балалар, мынадай-мынадай Бердібек Соқпақбаевтың әңгімелерін оқып келіңдер, 1 қыркүйекте сұраймыз» десе ғой. Қазіргі кезде балалар әдебиетін жазып жатқан жазушылар да бар. Шетелдік емес, өзіміздікі. «Мынадай повесті, әңгімені оқып келіңдер, қыркүйек-қазан айында талқылаймыз» деген талап болуы керек. Мысалы, Қазақ Ұлттық Университеті осыдан 5-6 жыл бұрын «міндетті оқу керек 100 кітап» деген бастама көтерді. Міндетті түрде студенттер сол 100 кітапты оқиды. Сол сияқты әр мектепте міндетті түрде оқитын балаларға арналған шығармалар, әр отбасыда сондай бастамалар болуы керек. «Болмайды, бәрі интернетке ауып кетті» десе, одан келіп жатқан зарарды ескерулері керек. Ұялы телефонның орнына кітапқа қарай көшуі керек. Әйтпесе, болмайды!

Балалар әдебиетіне қамқорлық жоқ. Гонорар, қаламақы төленбейді. Жазба әдебиетке қаламақы төлемейді. Тек қана жанкешті, әдебиетке шын берілген патриоттар ғана жазып жатыр ғой. Балалар шығармаларының азайып кеткені, аталған әдебиеттің сәл кідіріңкіреп қалғаны рас. Бірақ бұл басты себеп емес. Қазіргі балалар жазушылары балалар әдебиеті азайғанымен, классиканы оқуға болады ғой. Классика ешқашан ескірмейді. Мысалы, Қарауылбек Қазиев, Бердібек Соқпақбаев, Шерхан Мұртазаны да оқымайды ғой. Батырлар жыры да өлмейді.

 
Халықтың өткені, бүгіні, ертеңін сабақтастыратын тарих жайындағы дәрістер Печать
29.07.2019 16:12

Ұлттық тарихи жад және тарих ғылымы. Бір қарағанда күрделі тақырып көрінеді. Не қызық бар осында деп ойлауыңызда мүмкін. Қателесесіз. Тарихи жад бәрімізде бар. Соның бар екенін ойға алмайтынымыз өкінішті. «Арыс оқиғасын» еске алыңызшы. Халық алдымен баланы құтқаруға ұмтылды. Солай істеді де. Міне ,қалғып кеткен тарихи жад оянды. «Оян» дегенде осы тарихи жадты ояту туралы айтсақ қой. Қазығұрт ауданында өткен жиында Түркістан облысының ардагерлер кеңесінің бастамасымен облыс аудандарында «Тарихи сананы жаңғырту» атты дәрістер басталды.


Алғашқы дәріс Қазығұрт ауданының Мәдениет үйінде өтіп, алғашқы жиында осы «Тарихи жад» тақырыбы туралы кеңіненәңгіме болды. Лекторлар сөйледі, тарихи жад ұғымын ғылыми негіздеп түсіндірді. Жиналғандар іргесі сөгілмей ұйып тыңдады.Қиын тақырып, керек емес дүние деген жоқ. Өйткені,өздерінде барға назар аударып көңіл бөлмегендіктен, аздап қалғып кеткен дүние туралы айтылды. Лектор, тарих ғылымдарының кандидаты С.Мәжімбетов Тарихи санаға саяхат осылай Нұһ пайғамбардың кемесі қайырлап, күллі тіршілік атаулы басталған Қазығұрттан басталды да, руханияттың қайнары болып есептелетін Сайрам ауданында «Тарих методологиясы мен дерек көздерін ғылыми тұрғыдан талдаудың мәселелері» тақырыбында жалғасын тапты. Методология – тарихты түсіндірудің әдісі. Оны батыстық көзқарас тұрғысынан да, отаршылдық көзқарас тұрғысында да жасап шығаруға, соған табанды тіреп алып түсіндіруге де болады. Бізге керегі – қазақи тұрғыдағы методология. Дереккөздерге әуесқой тарихшылардың сөздері емес, ғылыми тұрғыда жасалған талдауларға айналуға керек. Тарихи сана осылай қалыптасқанда ғана тарихи жад жандана түседі. Сайрам ауданындағы жиында Лекторлардың дәрісі жиынға қатысып отырғандарға ой салды. Негізін ардагерлер құраған көпшілік «барған жерімізде жасымызды сыйлап сөз береді, сонда әңгімемізді бүгін тыңдаған деректермен негіздеп айтсақ әлдеқайда пайдалы болады екен-ау» деп тарасты.

Тарихшы, магистр, «ОңтүстікПатент» ЖШС директоры М.Елібаев Ордабасы ауданында «Тәуелсіздік және тарих ғылымы. Жадымыздағы өзгерістер» тақырыбында өткен дәрістерді бүгінгі күн, салт-дәстүрімізге енген өзгерістер, дәстүрдің озығы мен тозығы, оның тарихи жадымызға енгізген өзгерістері жан-жақты айтылды. Ордабасы ауданындағы жиын Төле би ауданында өткен дәріске Түркістан облысы ардагерлер кеңесінің төрағасы Ж.Мәуленқұлов, барлық аудандардың ардагерлер кеңесінің төрағалары мен әжелер алқасының төрайымдары, ауданның тарихшы мұғалімдері, жастар қатынасты. «Тарихтың қоғамдық сананы өзгертудегі ықпалы мен өрісі: кеше, бүгін, ертең» тақырыбындағы дәріске аудан әкімі Бауыржан Омарбеков қатысып, жиынды жүргізіп отырды. Екі сағатқа созылған жиында айтылған әрбір сөз санаға сіңді. Халық ұйып тыңдады. «Солай екен ғой, қалай мән бермей жүргенбіз? Тарихымыз таста қашаулы екен, дәстүрімізде ойын-сауықтың көркі емес, ойдың көркі екен» деп бір-біріне сұраулы жүзбен қарағандар аз болмады. Халықтың өткені, бүгіні, ертеңін сабақтастыратын тарих жайындағы дәрістердің жад пен санаға жағымды әсер еткені сонша, жарыссөздерге шыққандар «Дәрістерді қағазға түсіріп таратсаңыздар. Біз ауылдарға барып осы әңгімені айтайық» деп ұсыныс жасады. Тарихшы-ғалымдармен қалай байланысуға болатынын сұрап, ауылдарына шақырған ардагерлер мен мұғалімдер де болды. Төле би ауданындағы жиыннан көріністер Халық тарихшылармен кездескісі, жүйелі, құлаққа сіңімді, өзі туралы ғылыми негізделген әңгімені естігісі, оның үстіне және ести бергісі келеді екен. Тарихи жад оянды. Енді тарихи санаға сілкініс керек. Төле би ауданындағы жиын Лектор, тарих ғылымдарының кандидаты Қ.Анарбаев Тарихи сананы жаңғырту деген – осы.

Тарихи сананы жаңғырту – рухани жаңғырудың кепілі. Халыққа арналған дәрістер де осы тақырып аясында өтті. Дәрістерге тапсырыс берген Түркістан облыстық ішкі саясат басқармасы болса, ұйымдастырған – «Openkazahstan» ЖШС. Осы орайда қоғамдық ұйымдардың белсенділігі туралы айтпай кетпеске болмайды. Кездесуді мазмұнды өткізу мәселесін Түркістан облыстық ардагерлер кеңесі өз міндетіне алған еді. Шынында солай болды. Жауапкершілікті алу және оның үдесінен шығуды ардагерлерден үйрену керек. Ал ақпараттық қолдау көрсеткен – «Серпіліс» ҚҚ-ы. Сөздің мәйегін ғылыммен шебер ұштастырып келелі әңгіме айтқан лекторлар тарих ғылымдарының кандидаттары Сәкен Мәжімбетов пен Қайрат Анарбаев, магистр Мақсат Елібаев болды.

 
Бет 2 , барлығы 85
 
Барлық құқықтар қорғалған.
"Қызмет" интернет басылымы.